Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

त्रिशूलेनाहनद्विष्णुं रोषपर्याकुलेक्षणः । तमायांतं च जगृहे मुकुंदोऽनाथसंश्रयः

Transliteration

triśūlenāhanadviṣṇuṃ roṣaparyākulekṣaṇaḥ | tamāyāṃtaṃ ca jagṛhe mukuṃdo'nāthasaṃśrayaḥ

Translation

غصّے سے بے قرار نگاہوں کے ساتھ اُس نے ترشول سے وِشنو پر وار کیا۔ اور جب وہ جھپٹتا ہوا آیا تو مُکُند—بے سہارا لوگوں کا سہارا—نے اسے پکڑ لیا۔

Word by Word

• त्रिशूलेन: with a trident
• त्रिशूलेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: त्रिशूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन; समासः—द्विगु (त्रि + शूल)

• आहत्: struck
• आहत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: लुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• विष्णुम्: Viṣṇu
• विष्णुम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन

• रोष-पर्याकुल-ईक्षणः: whose eyes were agitated with anger
• रोष-पर्याकुल-ईक्षणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: रोष (प्रातिपदिक) + पर्याकुल (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (रोषेण पर्याकुलम् ईक्षणं यस्य)

• तम्: him
• तम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), एकवचन

• आयान्तम्: coming/approaching
• आयान्तम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आ + या (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• जगृहे: seized
• जगृहे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ग्रह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• मुकुन्दः: Mukunda (Viṣṇu)
• मुकुन्दः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुकुन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), एकवचन

• अनाथ-संश्रयः: refuge of the helpless
• अनाथ-संश्रयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनाथ (प्रातिपदिक) + संश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (अनाथानां संश्रयः)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta), narrating to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra/Kedāranātha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Typically Śaunaka and sages at Naimiṣāraṇya (common purāṇic frame) or an in-text interlocutor for Kedāra-māhātmya

Visual Art Cues

Scene: A furious asura rushes forward; Viṣṇu (Mukunda) calmly intercepts and seizes him as a trident strike flashes—violence arrested by divine composure.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Mukunda
• Triśūla (trident)
• Kālanemi (implied attacker)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord is portrayed as anātha-saṃśraya—refuge for those without support—signaling divine guardianship amid turmoil.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kedārakhaṇḍa framework points to Kedāra-kṣetra; this verse itself is a narrative segment within that praise-context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.