Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

मुनय ऊचुः । यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्ब्रह्मांडं सचराचरम् । भस्मीभूतं रुद्रकोपात्कालकूटाग्निनाऽथ़खिलम्

Transliteration

munaya ūcuḥ | yattvayā kathitaṃ brahmanbrahmāṃḍaṃ sacarācaram | bhasmībhūtaṃ rudrakopātkālakūṭāgninā'tha़khilam

Translation

مُنیوں نے کہا: “اے برہمن! جیسا تم نے بیان کیا، رُدر کے غضب سے، کالکُوٹ کی آگ کے ذریعے، سارا برہمانڈ—چر اَچر سمیت—راکھ ہو گیا۔”

Word by Word

• मुनयः: sages
• मुनयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• त्वया: by you
• त्वया: Kartr (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्री (सर्वनाम), तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• कथितम्: told/related
• कथितम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √कथ् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; यत्-विशेषण

• ब्रह्मन्: O Brahman (O Brahmā/creator)
• ब्रह्मन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (vocative), एकवचन

• ब्रह्माण्डम्: the universe
• ब्रह्माण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म-अण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सचराचरम्: with the moving and the unmoving (all beings)
• सचराचरम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स-चर-अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व-समास (चर + अचर) with सह-प्रत्यय (स-)

• भस्मीभूतम्: reduced to ash
• भस्मीभूतम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भस्म-भू (प्रातिपदिक + √भू)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ब्रह्माण्डम्-विशेषण

• रुद्रकोपात्: from Rudra’s wrath
• रुद्रकोपात्: Apadana (Cause/Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: रुद्र-कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; तत्पुरुष-समास (रुद्रस्य कोपः)

• कालकूटाग्निना: by the Kālakūṭa fire
• कालकूटाग्निना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कालकूट-अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; तत्पुरुष-समास (कालकूटस्य अग्निः)

• अथ: then/now
• अथ: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (particle: ‘then/now’)

• अखिलम्: entire/whole
• अखिलम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (ब्रह्माण्डम्)

Speaker

Sages (Munis) addressing Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (Kedārakṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Munis (sages)

Visual Art Cues

Scene: A circle of ascetic sages with matted hair and bark garments address a learned narrator (‘brahman’); behind them, a visionary backdrop shows the universe turning to ash under a dark, poison-like fire labeled Kālakūṭa.

Characters & Entities

• Munis
• Rudra
• Kālakūṭa
• Brahmāṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Scriptural learning advances through reverent questioning; seekers clarify cosmic mysteries by inquiry into dharma and divine power.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The dialogue belongs to Kedāra Khaṇḍa’s Himalayan tīrtha milieu; this verse is a transition into explanation rather than direct tīrtha praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it introduces a question to the narrator.