Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 70

Devanagari script

फणामणिमयूखाढ्यैरसंख्यैः पन्नगोत्तमैः । उपासितं प्रांजलिभिश्चित्ररत्नविभूषितैः

Transliteration

phaṇāmaṇimayūkhāḍhyairasaṃkhyaiḥ pannagottamaiḥ | upāsitaṃ prāṃjalibhiścitraratnavibhūṣitaiḥ

Translation

اس کی خدمت میں بے شمار برگزیدہ ناگ حاضر تھے، جن کے پھنوں کے جواہرات کی کرنیں چھلک رہی تھیں؛ وہ ہاتھ باندھے کھڑے تھے اور عجیب و غریب جواہرات سے مزین تھے۔

Word by Word

• फणामणिमयूखाढ्यैः: by/with those rich in rays from hood-gems
• फणामणिमयूखाढ्यैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: फणा (प्रातिपदिक) + मणि (प्रातिपदिक) + मयूख (प्रातिपदिक) + आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; समासः—फणा-मणि-मयूख-आढ्यैः (फणामणीनां मयूखैः आढ्यैः)

• असंख्यैः: countless
• असंख्यैः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: असंख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन

• पन्नगोत्तमैः: by the best of serpents
• पन्नगोत्तमैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पन्नग (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; समासः—पन्नग-उत्तमैः (पन्नगानाम् उत्तमैः)

• उपासितम्: attended upon, worshipped
• उपासितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उप-आस् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; धातुः—आस् (आस्ते) उपसर्गः—उप

• प्राञ्जलिभिः: by those with folded hands
• प्राञ्जलिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्राञ्जलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन (प्राञ्जलि = अञ्जलिं कृत्वा स्थितः)

• चित्ररत्नविभूषितैः: adorned with variegated gems
• चित्ररत्नविभूषितैः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चित्र (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + विभूषित (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, बहुवचन; समासः—चित्र-रत्न-विभूषितैः (चित्रैः रत्नैः विभूषितैः)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator; specific speaker not explicit in this snippet)

Visual Art Cues

Scene: A ring of countless Nāga nobles around Takṣaka, each with gem-lit hoods casting colored rays; all stand in añjali-mudrā, their bodies adorned with intricate jewels, forming a radiant mandala of devotion.

Characters & Entities

• Takṣaka
• pannagottama (chief Nāgas)
• phaṇāmaṇi (hood-gems)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even mighty beings uphold reverence and service; humility and ordered devotion are honored across realms.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; the scene is set in Takṣaka’s Nāga-court in Pātāla.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is prescribed; the verse depicts the gesture of reverence (prāñjali) as courtly devotion.