Mantra 54
Rishi: Ritual attribution: adhvaryu-prayoga formula (ṛṣi not foregrounded).
Devata: Prajāpati/Parameṣṭhin; Savitṛ; Viśvakarman; Pūṣan.
Chandas: Mixed/prose-like yajus (yajur-formula), not a strict ṛgvedic meter.
Samhita Patha (Devanagari)
प॒र॒मे॒ष्ठ्य॒भिधी॑तः प्र॒जाप॑तिर्वा॒चि व्याहृ॑तायामन्धो॒ अच्छे॑तः । स॑वि॒ता स॒न्यां वि॒श्वक॑र्मा दी॒क्षायां॑ पू॒षा सो॑म॒क्रय॑ण्याम्
Transliteration
parameṣṭhy abhidhī́taḥ prajā́patir vā́ci vyā́hṛtāyām ándho ácchetaḥ | savitā́ sanyā́ṃ viśvákarmā dīkṣā́yāṃ pū́ṣā somakráyaṇyām
Translation
Parameṣṭhin is declared to be Prajāpati in the uttered Speech, in the Vyāhṛti; the Soma-juice is thereby made ‘accessible’. Savitṛ is (so declared) in the ‘sanyā’; Viśvakarman in the consecration; Pūṣan in the Soma-purchase.
Padapatha (Word Analysis)
परमेष्ठी । अभिधीतः । प्रजापतिः । वाचि । व्याहृतायाम् । अन्धः । अच्छेतः । सविता । सन्याम् । विश्वकर्मा । दीक्षायाम् । पूषा । सोम-क्रयण्याम्
Word by Word
परमेष्ठीParamesthin (the Highest one; a divine title)
परमेष्ठी:
Kartā
TypeNoun (title)
Rootपरमेष्ठिन् (प्रातिपदिक)
अभिधीतः(is) called / designated
अभिधीतः:
Kartā (with implied copula: 'is called')
TypeParticiple
Rootअभि-धा (धातु) → क्त (कृदन्त)
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Kartā
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
वाor / alternatively
वा:
—
TypeIndeclinable
Rootवा (निपात)
वाचिin speech
वाचि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
व्याहृतायाम्in the uttered (vyāhṛti)
व्याहृतायाम्:
Adhikaraṇa
TypeParticiple used adjectivally
Rootवि-आ-हृ (धातु) → क्त (कृदन्त) / व्याहृता (स्त्री)
अन्धःdarkness / blind state
अन्धः:
Karma (as object of 'reached/approached')
TypeNoun/Adjective (substantive)
Rootअन्ध (प्रातिपदिक)
अच्छेतःreached / went toward
अच्छेतः:
Kriyā (predicate)
TypeVerb (Vedic finite form)
Rootअच्छि/अञ्च् (धातु) → लिट्/लुङ्-रूप (वैदिक प्रयोगः) अथवा 'अच्छ' + इतः (गत्यर्थ)
सविताSavitṛ
सविता:
Kartā
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
सन्याम्in the obtaining/attainment (state/act)
सन्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसनी/सनीया (प्रातिपदिक; वैदिक)
विश्वकर्माViśvakarman
विश्वकर्मा:
Kartā
TypeNoun
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
दीक्षायाम्in the consecration (dīkṣā)
दीक्षायाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootदीक्षा (प्रातिपदिक)
पूषाPūṣan
पूषा:
Kartā
TypeNoun
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
सोमक्रयण्याम्in the Soma-purchase (ceremony)
सोमक्रयण्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसोम-क्रयणी (प्रातिपदिक; समास)
Entities Mentioned
P
ParameṣṭhinP
PrajāpatiS
SavitṛV
ViśvakarmanP
PūṣanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes