Mantra 22
Rishi: Ritual hymn-complex (variable)
Devata: Aśva (with vāta/prāṇa associations)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
तव॒ शरी॑रं पतयि॒ष्ण्व॒र्व॒न्तव॑ चि॒त्तं वात॑ इव॒ ध्रजी॑मान् । तव॒ शृङ्गा॑णि॒ विष्ठि॑ता पुरु॒त्रार॑ण्येषु॒ जर्भु॑राणा चरन्ति
Transliteration
táva śárīraṃ patayiṣṇv arván táva cittáṃ vā́ta iva dhrájīmān | táva śṛṅgā́ṇi víṣṭhitā purutrā́raṇyeṣu járbhurāṇā caranti
Translation
Thy body, O steed, is fain to fly; thy mind is like the wind, impetuous. Thy horns, set wide apart, roam restlessly in many a place, in the forests.
Padapatha (Word Analysis)
तव । शरीरम् । पतयिष्णु । अर्वन् । तव । चित्तम् । वातः । इव । ध्रजीमान् । तव । शृङ्गाणि । विष्ठिताः । पुरुत्रा । अरण्येषु । जर्भुराणाः । चरन्ति ।
Word by Word
तवof you / your
तव:
सम्बन्ध (Genitive) / अधिकरण-सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
शरीरम्body
शरीरम्:
कर्तृ (वर्णन-वाक्ये) / कर्म (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
पतयिष्णुswift-flying / eager to fly
पतयिष्णु:
विशेषण (शरीरस्य)
TypeAdjective (verbal adjective)
Rootपत् (धातु) + इष्णु (कृदन्त-प्रत्यय)
अर्वन्O steed / O horse
अर्वन्:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootअर्वन् (प्रातिपदिक)
तवof you / your
तव:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
चित्तम्mind / intention
चित्तम्:
कर्तृ (वर्णन-वाक्ये) / कर्म (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootचित्त (प्रातिपदिक; √चित्/चिन्त् से भाव)
वातःwind
वातः:
उपमान (इव-योगे) / कर्तृ (उपमान-वाक्ये)
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक)
इवlike / as
इव:
उपमान-निर्देशक
TypeIndeclinable
Rootइव
ध्रजीमान्swift / impetuous (possessing speed/force)
ध्रजीमान्:
विशेषण (वातस्य)
TypeAdjective
Rootध्रजि-मत् (प्रातिपदिक; -मत् प्रत्यय)
तवof you / your
तव:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
शृङ्गाणिhorns
शृङ्गाणि:
कर्तृ (चरन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootशृङ्ग (प्रातिपदिक)
विष्ठिताset/placed; standing
विष्ठिता:
विशेषण (शृङ्गाणाम्)
TypeAdjective/Participle
Rootवि-स्था (धातु) → विष्ठित (कृदन्त; क्त)
पुरुत्राin many places / widely
पुरुत्रा:
अधिकरण (देश-व्याप्ति) / क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootपुरुत्रा
अरण्येषुin forests
अरण्येषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootअरण्य (प्रातिपदिक)
जर्भुराणाःquivering / restlessly moving
जर्भुराणाः:
विशेषण (शृङ्गाणाम्) / कर्तृ-सम्बद्ध
TypeParticiple (present, intensive nuance)
Rootजर्भुर (धातु/धात्वादेश; पुनरुक्त-प्रयोग) → जर्भुराण (कृदन्त; शानच्/आन)
चरन्तिmove / roam
चरन्ति:
क्रिया (कर्तृ: शृङ्गाणि)
TypeVerb
Root√चर् (चरति)
Entities Mentioned
A
Aśva (the sacrificial steed)V
Vāta / PrāṇaA
Araṇya (forest/wild domain, as a motif)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes