Mantra 41
Rishi: Aśvamedha tradition
Devata: Aśva as Devabandhu; implicit Prajāpati
Chandas: Mixed; mantra with triṣṭubh-like cadence but functioning as yajus in rite
Samhita Patha (Devanagari)
चतु॑स्त्रिᳪशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्धो॒र्वङ्क्री॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒: समे॑ति । अच्छि॑द्रा॒ गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुरनु॒घुष्या॒ विश॑स्त
Transliteration
cátuḥtriṃśad vā̱jíno devábandhor vaṅkrī́r áśvasya svádhitiḥ sám eti | ácchid्रā gā́trā vayúnā kr̥ṇota páruṣparuḥ anughúṣyā víśasta
Translation
Four-and-thirty are the portions of the vigorous steed, the Gods’ kinsman: the axe cometh together with (its work). Make ye the limbs unbroken by due skill; joint by joint, duly proclaimed, cut ye (him) up.
Padapatha (Word Analysis)
चतुः-त्रिंशत् । वाजिनः । देव-बन्धोः । वङ्क्रीः । अश्वस्य । स्वधितिः । सम्-एति । अ-छिद्राः । गात्राः । वयुना । कृणोत । परुष्-परुः । अनु-घुष्याः । विशस्त
Word by Word
चतुःत्रिंशत्thirty-four
चतुःत्रिंशत्:
विशेषण (संख्या) / कर्म-विशेषण
TypeNoun (Numeral)
Rootचतुः + त्रिंशत् (संख्याप्रातिपदिक) → चतुःत्रिंशत्
वाजिनःof the swift/strong (steed)
वाजिनः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘अश्वस्य’ इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः
TypeNoun/Adjective
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक)
देवबन्धोःof the god’s kinsman/ally
देवबन्धोः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘अश्वस्य’ इत्यस्य स्वामि/सम्बन्धः
TypeNoun
Rootदेवबन्धु (प्रातिपदिक)
वङ्क्रीःthe (curved) knife/cleaver (tool)
वङ्क्रीः:
कर्तृ/विधेय (उक्तिः—‘वङ्क्रीः … समेति’)
TypeNoun
Rootवङ्क्री (प्रातिपदिक; उपकरण/अङ्गनाम)
अश्वस्यof the horse
अश्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘वङ्क्रीः’ इत्यस्य सम्बन्धः
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
स्वधितिःthe axe
स्वधितिः:
कर्तृ/विधेय (समुच्चयेन ‘वङ्क्रीः … स्वधितिः’)
TypeNoun
Rootस्वधिति (प्रातिपदिक)
समेतिcomes together / meets
समेति:
क्रिया (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + इ (धातु)
अच्छिद्राःunbroken, without holes
अच्छिद्राः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-छिद्र (प्रातिपदिक)
गात्राःlimbs, body-parts
गात्राः:
कर्म (कृणोत इत्यस्य)
TypeNoun
Rootगात्र (प्रातिपदिक)
वयुनाby means of skill/wise arrangements
वयुना:
करण
TypeNoun
Rootवयुन (प्रातिपदिक)
कृणोतmake, fashion
कृणोत:
क्रिया (विधि)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
परुःjoint, knot
परुः:
सम्बन्ध/विधेय (समास/द्वन्द्व-प्रयोगे ‘परुः-परुः’)
TypeNoun
Rootपरु (प्रातिपदिक; ‘गाँठ/सन्धि’)
परुःjoint upon joint
परुः:
सम्बन्ध/विधेय
TypeNoun
Rootपरु (प्रातिपदिक)
अनुघुष्याsounding along / with a following sound
अनुघुष्या:
क्रियाविशेषण (कृणोत/समेति इत्यादेः)
TypeIndeclinable (Gerund/Absolutive sense)
Rootअनु + घुष् (धातु) → घुष्य (कृदन्त-आधार) / अथवा अव्यय-रूपेण ‘अनुघुष्या’
विशःthe clans/people
विशः:
कर्तृ (अन्त्यपादे—सम्बद्धक्रिया लुप्ता/अनुस्यूता)
TypeNoun
Rootविश् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Aśva (Devabandhu)P
Prajāpati (implicit)V
Viśve Devāḥ (implicit)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes