Mantra 65
Rishi: Needs anukramaṇī confirmation for VS 20 sequence
Devata: Indra; Aśvins; Sarasvatī; Soma/Vanaspati (implicit)
Chandas: Likely Triṣṭubh/Jagatī cadence (requires scan)
Samhita Patha (Devanagari)
ऋ॒तु॒थेन्द्रो॒ वन॒स्पति॑: शशमा॒नः प॑रि॒स्रुता॑ । की॒लाल॑म॒श्विभ्यां॒ मधु॑ दु॒हे धे॒नुः सर॑स्वती
Transliteration
ṛtuthéndro vánaspátiḥ śaśamānáḥ parisrutā́ | kīlā́lam aśvíbhyāṃ mádhu duhē dhēnúḥ sárasvatī
Translation
In due season Indra, the Lord of the forest, waxing strong, (drinks) the filtered streams. Sarasvatī, the milch-cow, milketh forth sweet kīlāla, honey, for the Aśvins.
Padapatha (Word Analysis)
ऋतुथा । इन्द्रः । वनस्पतिः । शशमानः । परिस्रुताः । कीलालम् । अश्विभ्याम् । मधु । दुहे । धेनुः । सरस्वती
Word by Word
ऋतुथाseasonally; according to the seasons
ऋतुथा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootऋतु + था (प्रत्यय/अव्यय) अथवा ऋतु-था (अव्यय)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Kartā
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
वनस्पतिःlord of the forest; tree (as a deity)
वनस्पतिः:
Kartā (समुच्चित) / विशेष्य (इन्द्रस्य)
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
शशमानःbringing peace; pacifying
शशमानः:
Kartā-विशेषण
TypeAdjective/Participle
Rootशम् (धातु) → शशमान (वर्तमान कृदन्त/शतृ-प्रायः; वैदिक रूप)
परिस्रुताflowing around; streaming forth
परिस्रुता:
Kartā-विशेषण (धेनोः/सरस्वत्याः)
TypeAdjective/Participle
Rootस्रु (धातु) + परि- (उपसर्ग) → परिस्रुत (भूतकृदन्त)
कीलालम्sweet drink; fermented/sweet liquor
कीलालम्:
Karma
TypeNoun
Rootकीलाल (प्रातिपदिक)
अश्विभ्याम्for the Aśvins / by the Aśvins (dual)
अश्विभ्याम्:
Sampradāna (लाभार्थे) / Karaṇa (सह/द्वारा)
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
मधुhoney; sweetness
मधु:
Karma (दुहेः) / विशेष्य (कीलालस्य)
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
दुहेmilks; draws out
दुहे:
Kriyā
TypeVerb
Rootदुह् (धातु)
धेनुःthe milch-cow
धेनुः:
Kartā
TypeNoun
Rootधेनु (प्रातिपदिक)
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
Kartā (अपि/समुच्चित) / धेनोः अप्पोज़िशन
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraA
AśvinsS
SarasvatīS
Soma (implicit)V
Vanaspati (as epithet/field)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes