Mantra 73
Rishi: Agni/Vaiśvānara hymn tradition
Devata: Agni (Vaiśvānara)
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires full syllable audit)
Samhita Patha (Devanagari)
पृ॒ष्टो दि॒वि पृ॒ष्टो अ॒ग्निः पृ॑थि॒व्यां पृ॒ष्टो विश्वा॒ ओष॑धी॒रा वि॑वेश । वै॒श्वा॒न॒रः सह॑सा पृ॒ष्टो अ॒ग्निः स नो॒ दिवा॒ स रि॒षस्पा॑तु॒ नक्त॑म् ॥
Transliteration
pṛṣṭó diví pṛṣṭó agníḥ pṛthivyā́ṃ pṛṣṭó víśvā oṣádhīr ā́ viveśa | vaiśvānaráḥ sáhasā pṛṣṭó agníḥ sá no divā́ sá riṣás pātu náktam ||
Translation
Sprinkled in heaven, sprinkled is Agni; sprinkled on earth, he hath entered into all the plants. Vaiśvānara, sprinkled with might, even Agni—may he protect us from harm by day, may he protect by night.
Padapatha (Word Analysis)
पृष्टः । दिवि । पृष्टः । अग्निः । पृथिव्याम् । पृष्टः । विश्वाः । ओषधीः । आ । विवेश । वैश्वानरः । सहसा । पृष्टः । अग्निः । सः । नः । दिवा । सः । रिषः । पातु । नक्तम् ।
Word by Word
पृष्टःpraised/asked-for; (here) ‘invoked/celebrated’
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (√पृछ् ‘पूछना’ से निष्पन्न कृदन्त/विशेषण) अथवा √पृष् ‘छिड़कना/सिंचना’ परम्परागत वैदिक प्रयोग
दिविin heaven
दिवि:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootद्यु/दिव् (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौः)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
विश्वाःall
विश्वाः:
Kartā (ओषधीः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootविश्व (सर्व/विशेषण-प्रातिपदिक)
ओषधीःplants/herbs
ओषधीः:
Kartā
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
आtowards, into
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
विवेशhas entered/pervaded
विवेश:
Kriyā
TypeVerb
Root√विश् (प्रवेशने)
वैश्वानरःVaiśvānara (Agni as ‘belonging to all men’)
वैश्वानरः:
Kartā (अग्निः का नाम)
TypeNoun
Rootवैश्वानर (प्रातिपदिक; ‘विश्वानर’ से)
सहसाwith might/force
सहसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootसहस् (प्रातिपदिक)
पृष्टःinvoked/celebrated
पृष्टः:
Kartā (अग्निः का विशेषण)
TypeAdjective
Rootपृष्ट (कृदन्त-विशेषण)
अग्निःAgni
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
नःfor us/our
नः:
Sampradāna (हितार्थे)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
दिवाby day
दिवा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootदिव्/दिवा (अव्यय; ‘by day’)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
रिषःof harm/injury
रिषः:
Apādāna (रक्षणे—‘from harm’)
TypeNoun
Rootरिष्/रिष (प्रातिपदिक; ‘हानि/क्षति’)
पातुmay (he) protect
पातु:
Kriyā
TypeVerb
Root√पा (रक्षणे)
नक्तम्by night
नक्तम्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootनक्तम् (अव्यय)
Entities Mentioned
A
AgniV
Vaiśvānara (Agni as Universal Fire)O
Oṣadhīḥ (Plants/Herbs)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes