Mantra 10
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution)
Devata: Diś (East) with Gāyatrī/Rathantara as protective powers; apotropaic address against dandaśūka
Chandas: Mixed/prose-yajus formula with embedded chandas designations (Gāyatrī named)
Samhita Patha (Devanagari)
अवे॑ष्टा दन्द॒शूका॑ः प्राची॒मा रो॑ह गाय॒त्री त्वा॑ऽवतु रथन्त॒रᳪ साम॑ त्रि॒वृत्स्तोमो॑ वस॒न्त ऋ॒तुर्ब्रह्म॒ द्रवि॑णम्
Transliteration
avéṣṭā dandaśūkāḥ prācīmā́ róha gāyatrī́ tvā’vatu rathantaráṃ sā́ma trivṛ́t-stómo vasánta ṛtúr bráhma dráviṇam
Translation
Let the biting serpents coil away! Mount thou the eastern (region): Gāyatrī shall protect thee; the Rathantara Sāman (be thine); the Trivṛt be the Stoma; Spring the season; Brahman the treasure.
Padapatha (Word Analysis)
अवे॑ष्टा । दन्द॒शूका॑ः । प्राची॒म् । आ । रो॑ह । गाय॒त्री । त्वा॑ । अ॒व॒तु॒ । र॒थ॒न्त॒रम् । साम॑ । त्रि॒वृत् । स्तोमः॑ । व॒स॒न्तः । ऋ॒तुः । ब्रह्म॑ । द्रवि॑णम्
Word by Word
अवे॑ष्टाmay (he/it) protect/ward off
अवे॑ष्टा:
क्रिया (मुख्य विधेय) / रक्षण-क्रिया
TypeVerb
Rootअव-इष् (इष् धातु, ‘इच्छा/प्रेरणा/प्राप्ति’ अर्थे; अव- उपसर्ग) अथवा अव-इष् (रक्षण/निवारणार्थक प्रयोग)
दन्दशूकाःbiting creatures; serpents
दन्दशूकाः:
कर्तृ (अवेष्टा इत्यस्य कर्तृ-सम्बन्धे ‘दन्दशूकाः’—‘सर्पाः’ इत्यर्थे; अथवा ‘अवेष्टा’ रक्षणे ‘दन्दशूकान्’ इति कर्मभावः अपेक्षितः—पाठे प्रथमा)
TypeNoun
Rootदन्दशूक (प्रातिपदिक)
प्राचीम्towards the east; the eastern (direction)
प्राचीम्:
कर्म (गन्तव्य-दिशा) / अधिकरणार्थक-गति
TypeAdjective (directional) / Noun
Rootप्राची (प्रातिपदिक) < प्राच् (पूर्वदिक्)
आtowards; up to
आ:
क्रियाविशेषण (गत्यर्थ-प्रवृत्तिः)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
रोहascend; mount; rise
रोह:
क्रिया (आह्वान/आदेश)
TypeVerb
Rootरुह् (धातु)
गायत्रीGāyatrī (metre/deity)
गायत्री:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्ता)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म (अवतु—‘protect you’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अवतुmay (she/it) protect
अवतु:
क्रिया
TypeVerb
Rootअव् (धातु, ‘रक्षणे’)
रथन्तरम्Rathantara (Sāman)
रथन्तरम्:
विशेषण (साम्नः)
TypeNoun (name of Sāman) / Adjective
Rootरथन्तर (प्रातिपदिक)
सामSāman; chant
साम:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य—‘साम’ रक्षतु) / अथवा ‘अवतु’ कर्तृ-समुच्चयः
TypeNoun
Rootसामन् (प्रातिपदिक)
त्रिवृत्threefold; Trivṛt
त्रिवृत्:
विशेषण (स्तोमस्य)
TypeAdjective
Rootत्रिवृत् (प्रातिपदिक; ‘त्रि’ + ‘वृत्’/‘वृत्त’—त्रिधा-परिवृत्त)
स्तोमःstoma; hymn of praise
स्तोमः:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः)
TypeNoun
Rootस्तोम (प्रातिपदिक)
वसन्तःspring
वसन्तः:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः) / ऋतोः विशेषणम् (ऋतुः वसन्तः)
TypeNoun
Rootवसन्त (प्रातिपदिक)
ऋतुःseason
ऋतुः:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः)
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
ब्रह्मsacred power; prayer; Brahman
ब्रह्म:
कर्तृ (अवतु इत्यस्य कर्तृ-समुच्चयः) / अथवा कर्म (प्राप्तव्य-रक्षणीयम्)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
द्रविणम्wealth; treasure
द्रविणम्:
कर्म (प्राप्तव्यं/रक्षणीयं धनम्)
TypeNoun
Rootद्रविण (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
D
Diś (Prācī/East)G
GāyatrīR
Rathantara SāmanT
Trivṛt StomaV
Vasanta (Spring)B
BrahmanD
Dandaśūka (biting serpents)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes