Shloka 5

भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः

Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra

Devanagari script

धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्

Transliteration

dhāraṇaṃ maṃtrataḥ proktaṃ dvijānāṃ munipuṃgavaiḥ | kevalaṃ dhāraṇaṃ jñeyamanyeṣāṃ maṃtravarjitam

Translation

مُنیشریشٹھوں نے فرمایا کہ دْوِجوں کے لیے شَیوَ نشانوں کا دھارن منتر کے ساتھ ہو۔ دیگر لوگوں کے لیے منتر کے بغیر صرف دھارن ہی سمجھا جائے۔

Word by Word

• धारणम्: wearing/holding (application)
• धारणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• मन्त्रतः: with/according to mantra
• मन्त्रतः: Karaṇa (करण)
• Type: Indeclinable
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्यय-प्रत्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb) — ‘from/according to mantra’

• प्रोक्तम्: declared/prescribed
• प्रोक्तम्: Kriyā (कृदन्त-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘is prescribed/said’

• द्विजानाम्: of the twice-born
• द्विजानाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• मुनिपुंगवैः: by the foremost sages
• मुनिपुंगवैः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक) + पुंगव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd case), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘मुनीनां पुंगवाः’ (bulls among sages)

• केवलम्: mere/only
• केवलम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• धारणम्: wearing/holding
• धारणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ज्ञेयम्: to be known/should be understood
• ज्ञेयम्: Kriyā (विधेय)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु) + यत् (कृदन्त)
• Form: भाव्य/विधेय कृदन्त (gerundive, यत्/अनीय); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘should be known’

• अन्येषाम्: of others
• अन्येषाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (सामान्यतः), षष्ठी, बहुवचन

• मन्त्रवर्जितम्: devoid of mantra
• मन्त्रवर्जितम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक) + वर्जित (वृज्/वर्ज् धातु + क्त, कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी/उपपद-तत्पुरुषसदृशः—‘मन्त्रेण वर्जितम्/मन्त्र-रहितम्’

Speaker

Suta Goswami (narrating Shiva’s worship-rules as taught in the Vidyeśvara/Viśveśvara context)

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Mantra Metadata

Type: stotra

Shakti Dimension

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It distinguishes outer observance from inner consecration: for the initiated (dvija), wearing Shaiva sacred marks is sanctified through mantra, aligning body, speech, and mind toward Shiva; for others, the act remains devotional but not mantra-consecrated.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

In Saguna Shiva worship—especially Linga-upasana—mantra is the living link that invokes Shiva’s presence. The verse implies that sacred wearing becomes a formal limb of Linga-worship when joined to mantra, reflecting disciplined, initiated practice.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Wear Shaiva insignia (commonly bhasma tripuṇḍra and/or rudrākṣa) with prescribed mantra for the initiated; for non-initiates, maintain reverent wearing without mantra, supporting bhakti and purity while seeking proper guidance for mantra practice.