Shloka 4

भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः

Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra

Devanagari script

श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्

Transliteration

śrautaṃ bhasma tathā smārtaṃ dvijānāmeva kīrtitam | anyeṣāmapi sarveṣāmaparaṃ bhasma laukikam

Translation

شروت بھسم اور سمارْت بھسم—یہ دونوں صرف دْوِجوں کے لیے بیان کیے گئے ہیں۔ دیگر سب کے لیے بھی ایک اور بھسم ہے جسے لوکک بھسم کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• श्रौतं: Vedic/śrauta
• श्रौतं: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रौत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन; विशेषणम्

• भस्म: ash
• भस्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भस्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तथा: likewise/also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः—समुच्चय/उपमानार्थक क्रियाविशेषणम् (adverb: likewise/also)

• स्मार्तं: smārta (based on smṛti)
• स्मार्तं: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्मार्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• द्विजानाम्: of the twice-born (Brahmins etc.)
• द्विजानाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन

• एव: only/indeed
• एव: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/अवधारणार्थक निपात (particle of emphasis: only/indeed)

• कीर्तितम्: declared/said
• कीर्तितम्: Kriyā (कृदन्त-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कीर्त् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is declared’

• अन्येषाम्: of others
• अन्येषाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (सामान्यतः), षष्ठी, बहुवचन; ‘others’

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक/अप्यर्थक निपात (also/even)

• सर्वेषाम्: of all
• सर्वेषाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (सामान्यतः), षष्ठी, बहुवचन; ‘all’

• अपरम्: other/another
• अपरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• भस्म: ash
• भस्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भस्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• लौकिकम्: worldly/common
• लौकिकम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लौकिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

Speaker

Sūta Gosvāmin (narrating the Śiva Purāṇa teachings to the sages at Naimiṣāraṇya)

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Paśupatinātha

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It establishes that bhasma (vibhūti) is a sanctioned purifier in Śaiva practice, while also recognizing dhārmic eligibility: Vedic/Smṛti-based preparations are emphasized for dvijas, and an accessible laukika form exists for others—supporting devotion with appropriate discipline.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Bhasma is a key external mark (often as Tripuṇḍra) that aligns the devotee’s body with Śiva’s auspicious symbols while approaching the Liṅga. The verse frames which forms of bhasma are proper, reinforcing orderly Saguna worship that can mature into inner purity and contemplation.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Use bhasma suitable to one’s dhārmic standing—śrauta or smārta for dvijas, laukika for others—and apply it reverently (commonly as Tripuṇḍra) as a preparatory act for Śiva-pūjā, japa, and meditation.