Shloka 7

अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः

Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites

Devanagari script

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः । ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

Transliteration

muhurmuhurapaśyaṃ vai tadaṃgaṃ smaramohitaḥ | tatastaddarśanātsadyo vīryaṃ me prācyutadbhuvi

Translation

کام سے مغلوب ہو کر میں بار بار ان کے اعضاء کو دیکھنے لگا। پھر اس نظارے سے فوراً میرا مادہ منویہ زمین پر گر گیا۔

Word by Word

• मुहुः: again
• मुहुः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुस् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb): पुनः पुनः (again and again)

• मुहुः: again
• मुहुः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: मुहुस् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb): पुनः पुनः (again and again)

• अपश्यम्: I saw
• अपश्यम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद; √दृश् → अपश्यं (I saw)

• वै: indeed
• वै: Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/particle): एव/खलु (indeed)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; सर्वनाम (that) — अङ्गम् इति विशेषण

• अङ्गम्: limb/body-part
• अङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• स्मर-मोहितः: deluded by Kāma (love)
• स्मर-मोहितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्मर (प्रातिपदिक) + मुहित (√मुह्, कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (तृतीया/षष्ठी-सम्भाव्य: स्मरेण मोहितः / स्मरस्य मोहितः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; भूतकृदन्त (क्त/क्तवत्-प्राय: मुहित)

• ततः: then
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb): तस्मात्/तदनन्तरम् (then/from that)

• तत्-दर्शनात्: from seeing that
• तत्-दर्शनात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्मधारय-प्राय: तस्य दर्शनम्); नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; -आत् (from)

• सद्यः: immediately
• सद्यः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सद्यः (अव्यय)
• Form: अव्यय (कालवाचक/adverb): तत्क्षणम् (immediately)

• वीर्यम्: semen/virility
• वीर्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; अत्र कर्तृ/कर्म-भावे सन्दर्भानुसार (semen/virility)

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम (my/of me)

• प्राच्युतत्: having fallen out
• प्राच्युतत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र (उपसर्ग) + √च्युत्/√च्यु (धातु) → च्युत (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त): च्युत = fallen; उपसर्ग-युक्त: प्राच्युत = fallen forth; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — वीर्यम् इति विशेषण

• तद्-भुवि: on that ground/place
• तद्-भुवि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + भुवि (भू/भूमि-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तस्य भुवि = on that ground/place); स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

Speaker

Brahmā (narrating his experience, as framed within Sūta’s narration in the Rudra Saṃhitā)

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Shiva Form: Umāpati

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: teaching

Characters & Entities

• Brahma
• Kama (Smara)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It illustrates how even exalted beings can be overpowered by kāma (desire), emphasizing the Shaiva Siddhanta teaching that liberation requires mastery over inner impulses through Shiva-oriented discipline and grace.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

The episode contrasts sensory fascination with the stabilizing focus of Saguna Shiva worship—especially Linga-upāsanā—which redirects the mind from smara-moha toward Shiva, the Pati who loosens pasha (bondage).

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A practical takeaway is steady japa of the Pañcākṣarī ("Om Namaḥ Śivāya") with restraint (brahmacarya), supported by Shaiva marks like bhasma (tripuṇḍra) and regular Shiva-pūjā to calm desire-driven agitation.