Shloka 26

युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः

Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing

Devanagari script

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

Transliteration

tataḥ prakṛtim āpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ |

saumitrir muditas tatra kṣaṇena vigatajvaraḥ ||

Translation

پھر سومِتری (لکشمن) شلّے نکل جانے اور درد کے مٹ جانے سے اپنی فطری حالت کو لوٹ آیا؛ ایک ہی لمحے میں اس کی تپش و کرب جاتا رہا اور وہ وہاں شادمان ہوا۔

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Adhikarana (अधिकरण/Time sequence)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/अनन्तर-अर्थे (then/thereafter)

• प्रकृतिम्: natural state
• प्रकृतिम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• आपन्नः: having regained/attained
• आपन्नः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Verb
• Root: आपद् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अर्थः: प्राप्त/प्राप्तवान्

• हृतशल्यः: with the arrow removed
• हृतशल्यः: Karta (कर्ता/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हृ (धातु) + शल्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-समासः (hṛta-śalya = removed-arrow); क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• गतव्यथः: whose pain had gone
• गतव्यथः: Karta (कर्ता/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + व्यथा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (gata-vyatha = gone pain); क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सौमित्रिः: Saumitri (Lakshmana)
• सौमित्रिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• मुदितः: gladdened
• मुदितः: Karta (कर्ता/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: मुद् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण/Location)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देश-अव्यय (locative adverb)

• क्षणेन: in a moment
• क्षणेन: Karana (करण/Instrument; measure of time)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• विगतज्वरः: free from fever/anguish
• विगतज्वरः: Karta (कर्ता/Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वि + गम् (धातु) + ज्वर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (vigata-jvara = departed fever/anguish); क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

Then heroic Lakshmana coming close to the great self-Raghava, in shaking tone (being tired) reported" Indrajith is killed."

Characters & Entities

• Lakshmana (Saumitri)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is sustained through restoration and readiness: Lakṣmaṇa’s recovery signifies that strength is to be regained for righteous service, not for ego or conquest.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa’s wounds and pain are removed; he rapidly returns to full vitality and becomes joyful.

Which character virtue is emphasized?

Resilient devotion—Lakṣmaṇa’s renewed steadiness to continue supporting Rāma’s cause.