Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

इन्द्रजित्–लक्ष्मण संवादः तथा युद्धप्रवृत्तिः

Indrajit and Lakshmana: War-Boasts, Rebuke, and the Clash

उद्यतायुधनिस्त्रिंशोरथेसुसमलङ्कृते ।कालाश्वयुक्तेमहतिस्थितःकालान्तकोपमः ।।।।महाप्रमाणमुद्यम्यविपुलंवेगवद्धृढम् ।धनुर्बीमंपरामृश्यशरांश्चामित्रनाशनान् ।।।।

udyatāyudha-nistriṁśo rathe su-samalaṅkṛte |

kālāśva-yukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ ||

mahā-pramāṇam udyamya vipulaṁ vegavad dṛḍham |

dhanur bhīmaṁ parāmṛśya śarāṁś cāmitra-nāśanān ||

سیاہ گھوڑوں سے جُتے، عظیم اور خوب آراستہ رتھ پر، ہتھیار و تلوار اٹھائے وہ کھڑا تھا—اندراجیت گویا قیامت کے وقت کا یم سا دکھائی دیتا تھا۔ پھر اس نے اپنا نہایت ہیبت ناک، وسیع، طویل، مضبوط اور تیز رفتار عظیم کمان اٹھایا اور دشمنوں کو مٹانے والے تیروں کو بھی تھام لیا۔

उद्यतायुधनिस्त्रिंशःwith raised weapons and sword
उद्यतायुधनिस्त्रिंशः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootउद्यत + आयुध + निस्त्रिंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-समासः—‘having weapon and sword raised’ (qualifies implied subject, Rāvaṇiḥ)
रथेin the chariot
रथे:
अधिकरण (स्थान)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘on/in the chariot’
सुसमलङ्कृतेwell-adorned
सुसमलङ्कृते:
विशेषण (locative noun)
TypeAdjective
Rootसु + समलङ्कृत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम्—‘well-decorated’ (qualifies रथे)
कालाश्वयुक्तेyoked with black horses
कालाश्वयुक्ते:
विशेषण
TypeAdjective
Rootकाल + अश्व + युक्त (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘yoked with black horses’ (qualifies रथे)
महतिgreat
महति:
विशेषण
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘great’ (qualifies रथे)
स्थितःstood
स्थितः:
विधेय (predicate participle)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘standing/placed’
कालान्तकोपमःlike Death at the end
कालान्तकोपमः:
उपमान-विशेषण
TypeAdjective
Rootकालान्तक + उपम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘like Kālāntaka (Death at the end-time)’
महाप्रमाणम्very large
महाप्रमाणम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootमहा + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘of great size’ (qualifies धनुः)
उद्यम्यhaving lifted
उद्यम्य:
पूर्वकाल-क्रिया
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु)
Formल्यप्/तुमुन्-सम्भव (gerund/absolutive in -ya), ‘having lifted/raising’
विपुलम्huge
विपुलम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootविपुल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘broad/huge’ (qualifies धनुः)
वेगवत्swift
वेगवत्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootवेगवत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘swift/impetuous’ (qualifies धनुः)
दृढम्firm
दृढम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootदृढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘firm/strong’ (qualifies धनुः)
धनुःbow
धनुः:
कर्म
TypeNoun
Rootधनुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘bow’ (object of parāmṛśya/udymya)
भीमम्terrific
भीमम्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootभीम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्—‘terrific’ (qualifies धनुः)
परामृश्यhaving grasped
परामृश्य:
पूर्वकाल-क्रिया
TypeVerb
Rootपरि-आ-√मृश् (धातु)
Formल्यप् (absolutive in -ya), ‘having grasped/drawn (the bow)’
शरान्arrows
शरान्:
कर्म
TypeNoun
Rootशर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘arrows’
and
:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
अमित्रनाशनान्enemy-destroying
अमित्रनाशनान्:
विशेषण
TypeAdjective
Rootअमित्र + नाशन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम्—‘enemy-destroying’ (qualifies शरान्)

After Lakshmana had spoken that way, Indrajith, endowed with mighty prowess, and victorious in combat seized a terrific bow and released pointed arrows.

I
Indrajit
C
chariot
B
bow
A
arrows
D
Death (Kāla)

FAQs

The verse frames adharma through intimidation: power and terror are displayed as instruments of harm. In the Ramayana’s ethical horizon, true dharma is not mere might but restraint and righteous purpose.

Indrajit prepares for a decisive attack in the battle, mounting a splendid chariot and readying bow and arrows.

Not a virtue but a martial quality—formidable prowess—presented in a way that foreshadows misuse when ungoverned by dharma.