Shloka 29

न्यग्रोध

प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana

Devanagari script

धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।

Transliteration

dharṣayitvā ca kākutsthaṃ na śakyaṃ jīvituṃ tvayā | yudhyasva nara-devena lakṣmaṇena raṇe saha || 6.87.29 || hatas tvaṃ devatā-kāryaṃ kariṣyasi yama-kṣaye |

Translation

اے ککُتستھ وंश کے شہزادے پر حملہ کر کے اب تُو زندہ نہیں رہ سکتا۔ رَن میں دیوتا سمان نرادھیپ لکشمن کے ساتھ یُدھ کر؛ مارا جا کر یم کے لوک میں دیوتاؤں کے کارْی کو پورا کرے گا۔

Word by Word

• धर्षयित्वा: having assaulted
• धर्षयित्वा: पूर्वकाल-क्रिया (absolutive)
• Type: Verb
• Root: धर्ष् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्यय (absolutive/gerund), ‘having assaulted/insulted’

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय

• काकुत्स्थम्: Kakutstha (Rama)
• काकुत्स्थम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: काकुत्स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘Kakutstha (Rama)’

• न: not
• न: निषेध
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• शक्यम्: possible
• शक्यम्: विधेय
• Type: Adjective
• Root: शक्य (प्रातिपदिक; from शक्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘possible’ (impersonal)

• जीवितुम्: to live
• जीवितुम्: प्रयोजन/क्रियार्थ
• Type: Verb
• Root: जीव् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्यय (infinitive), ‘to live’

• त्वया: by you
• त्वया: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ‘by you’ (agent)

• युध्यस्व: fight
• युध्यस्व: क्रिया
• Type: Verb
• Root: युध् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; ‘fight!’

• नरदेवेन: with the king
• नरदेवेन: सहकारक/करण
• Type: Noun
• Root: नरदेव (प्रातिपदिक: नर + देव)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ‘with the king (lit. god among men)’

• लक्ष्मणेन: with Lakshmana
• लक्ष्मणेन: सहकारक/करण
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; ‘with Lakshmana’

• रणे: in battle
• रणे: अधिकरण (स्थान)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; ‘in battle’

• सह: together with
• सह: सहकारक-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सहार्थक-अव्यय (preposition-like indeclinable)

• हतः: killed
• हतः: विधेय (predicate participle)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्यय (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘killed’

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता/विषय
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘you’

• देवताकार्यम्: the gods’ task
• देवताकार्यम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: देवता + कार्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘the task of the gods’

• करिष्यसि: you will perform
• करिष्यसि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; ‘you will do/perform’

• यमक्षये: in Yama’s abode
• यमक्षये: अधिकरण (स्थान)
• Type: Noun
• Root: यम + क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘in Yama’s abode’

Context

"Before he enters the banyan tree, you destroy Indrajith, with his chariot, horses and charioteer by the flaming arrows"

Characters & Entities

• Kakutstha lineage
• Lakṣmaṇa
• Yama
• Devatās (gods)
• Indrajit

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Violence against the righteous invites inevitable karmic consequence; dharma is protected by a larger cosmic order in which adharma ultimately serves its own defeat.

What is the narrative situation?

Vibhīṣaṇa challenges Indrajit to face Lakṣmaṇa and foretells his death and posthumous subordination to divine purpose.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s divine-like steadfastness in righteous war (kṣātra-dharma) and Vibhīṣaṇa’s unwavering commitment to truth.