Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83)

Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

dharmeṇopalabhed dharmam adharmaṃ cāpy adharmataḥ |

yady adharmeṇa yujyeyur yeṣv adharmaḥ pratiṣṭhitaḥ ||6.83.19||

دھرم سے دھرم حاصل ہوتا ہے اور اَدھرم سے اَدھرم؛ اور جن میں اَدھرم جڑ پکڑ چکا ہو، اگر وہ اَدھرم ہی سے جڑ جائیں تو اُن کی راہ اسی اصول کے مطابق چلتی ہے۔

धर्मेणby dharma
धर्मेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/करण), एकवचनम्
उपलभेत्should obtain
उपलभेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootupa-labh (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; √लभ् (to obtain) उपसर्गः उप-
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/कर्म), एकवचनम्
अधर्मम्adharma
अधर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्ययम्
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चय-अव्ययम् (also/even)
अधर्मतःfrom adharma
अधर्मतः:
Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/हेतु), एकवचनम्; ‘from/by adharma’
यदिif
यदि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyadi (अव्यय)
Formशर्तार्थक-अव्ययम् (if)
अधर्मेणby adharma
अधर्मेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/करण), एकवचनम्
युज्येयुःshould be joined
युज्येयुः:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootyuj (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्; √युज् (to join/be connected)
येषुin whom; among which
येषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग-प्रयोगः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/अधिकरण), बहुवचनम्
अधर्मःadharma
अधर्मः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गम्, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्रतिष्ठितःestablished; rooted
प्रतिष्ठितः:
Karta-viśeṣaṇa (कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootprati-sthā (धातु)
Formभूतकृदन्तः (past participle/क्त), प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; पुंलिङ्गम्; √स्था उपसर्गः प्रति-; विशेषणम् (qualifies अधर्मः)

"O gentle Jambavan! The terrifying sound of weapons is heard. Surely Hanuman has done a difficult task."

FAQs

Moral causality is reaffirmed: dharma is attained through dharmic conduct, while adharma accrues through adharmic conduct—means and ends are ethically continuous.

A rebuttal within a debate: the text pivots from ‘dharma is meaningless’ to a karma-based account where actions shape outcomes.

Moral clarity (viveka): distinguishing right means from wrong means and insisting that conduct matters.