Shloka 21

निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha

Hanuman’s Duel

Devanagari script

निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।

Transliteration

nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ha | utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān ||

Translation

انتہائی طاقت کے ساتھ اس نے نکمبھ کو نیچے پٹخ کر کچل دیا؛ پھر تیزی سے اچھل کر وہ مہابلی اس کے سینے پر جا گرا۔

Word by Word

• निक्षिप्य: having thrown down
• निक्षिप्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-√क्षिप् (धातु)
• Form: कृदन्त; ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund): "having thrown down"

• परमायत्तः: with utmost effort
• परमायत्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परम + आयत्त (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय; पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (वीर्यवान्/हनूमान्)

• निकुम्भम्: Nikumbha
• निकुम्भम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निकुम्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• निष्पिपेष: crushed
• निष्पिपेष: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निस्-√पिष् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद, perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन

• ह: indeed
• ह: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: अव्यय; पूरणार्थक निपात

• उत्पत्य: having leapt up
• उत्पत्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-√पत् (धातु)
• Form: कृदन्त; ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund): "having leapt up"

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अस्य: of him
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन

• वेगेन: with speed
• वेगेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• पपात: fell
• पपात: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद, perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन

• उरसि: on the chest
• उरसि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• वीर्यवान्: valiant
• वीर्यवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वीर्यवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (हनूमान्)

Context

Throwing down Nikumbha with great effort, Hanuman endowed with speed sprang up and fell on his chest.

Characters & Entities

• Hanumān
• Nikumbha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Resolute protection of the righteous side in war: force is applied with clarity of purpose against an aggressor in a dharmic battle.

What is the narrative situation?

Hanumān gains the advantage, throws Nikumbha down, and presses the attack by landing on his chest.

Which character virtue is emphasized?

Strength guided by loyalty—Hanumān’s power serves Rāma’s cause rather than personal pride.