Shloka 73

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

तावप्युभौमानुषराजपुत्रौतंगन्धमाघ्रायमहौषधीनाम् ।बभूवतुस्तत्रतदाविशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।।6.74.73।।

Transliteration

tāv apy ubhau mānuṣarāja-putrau taṃ gandham āghrāya mahauṣadhīnām |

babhūvatus tatra tadā viśalyāv uttasthur anye ca hari-pravīrāḥ ||6.74.73||

Translation

وہ دونوں راجکمار—انسانوں کے راجا کے فرزند—مہا اوشدھیوں کی خوشبو سونگھتے ہی اسی وقت تیر و زخم سے پاک ہو گئے؛ اور دوسرے بہادر وانر بھی پھر اٹھ کھڑے ہوئے۔

Word by Word

• तौ: those two
• तौ: कर्ता (Agent) — बभूवतुः/आघ्राय इत्यस्य
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि) ; द्विवचनम् (Nom. dual, masc.)

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध/निपात (particle modifying the clause)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपातः/समुच्चयार्थक-अव्ययम् (particle: also/even)

• उभौ: both
• उभौ: विशेषणम् (Qualifier) — तौ/पुत्रौ
• Type: Adjective
• Root: उभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषणम्; पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; द्विवचनम् (Nom. dual, masc.)

• मानुषराजपुत्रौ: the two sons of the human king
• मानुषराजपुत्रौ: कर्ता (Agent) — बभूवतुः/आघ्राय
• Type: Noun
• Root: मानुषराज + पुत्र (प्रातिपदिके); समासः
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: मानुषराजस्य पुत्रौ); पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; द्विवचनम् (Nom. dual, masc.)

• तम्: that
• तम्: कर्म (Object) — गन्धम् (with it as determiner)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषणम्; पुल्लिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (Acc. sg., masc.)

• गन्धम्: fragrance
• गन्धम्: कर्म (Object) — आघ्राय
• Type: Noun
• Root: गन्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (Acc. sg., masc.)

• आघ्राय: having inhaled/smelled
• आघ्राय: पूर्वकाल-क्रिया (Absolutive; prior action to बभूवतुः)
• Type: Verb
• Root: आ-घ्रा (धातु) — घ्रा (गन्धोपादाने) उपसर्गः आ-
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); परस्मैपदी; ‘having smelled/inhaled’

• महौषधीनाम्: of the great herbs
• महौषधीनाम्: षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation) — गन्धम् (fragrance of the great herbs)
• Type: Noun
• Root: महा + ओषधि (प्रातिपदिके); समासः
• Form: कर्मधारय-समासः (महत्यः ओषधयः); स्त्रीलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; बहुवचनम् (Gen. pl., fem.)

• बभूवतुः: became / were restored
• बभूवतुः: क्रिया (Main verb) — कर्तरि तौ/पुत्रौ
• Type: Verb
• Root: भू (धातु) (सत्तायाम्)
• Form: लिट्-लकारः (परिपूर्ण-भूत/Perfect); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; द्विवचनम् (3rd person dual, perfect)

• तत्र: there
• तत्र: अधिकरण (Locative sense; place adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place: there)

• तदा: then
• तदा: काल-अधिकरण (Temporal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time: then)

• विशल्यौ: free from darts/wounds
• विशल्यौ: विशेषणम् (Predicate adjective) — तौ/पुत्रौ
• Type: Adjective
• Root: वि-शल्य (प्रातिपदिक) (निःशल्यः)
• Form: पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; द्विवचनम् (Nom. dual, masc.)

• उत्तस्थुः: stood up / rose
• उत्तस्थुः: क्रिया (Main verb) — कर्तरि अन्ये हरिप्रवीराः
• Type: Verb
• Root: उत्-स्था (धातु) — स्था (तिष्ठति) उपसर्गः उत्-
• Form: लिट्-लकारः (Perfect); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; बहुवचनम् (3rd person plural, perfect)

• अन्ये: other
• अन्ये: कर्ता (Agent) — उत्तस्थुः (with haripravīrāḥ as head noun)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; बहुवचनम् (Nom. pl., masc.)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: and/also)

• हरिप्रवीराः: vanara heroes / foremost monkeys
• हरिप्रवीराः: कर्ता (Agent) — उत्तस्थुः
• Type: Noun
• Root: हरि + प्रवीर (प्रातिपदिके); समासः
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः: हरीणां प्रवीराः); पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; बहुवचनम् (Nom. pl., masc.)

Context

The two sons of the ruler of men inhaling the fragrance of the herbs became free from wounds. Other Vanara heroes also got restored.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Vānaras

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma protects life and restores the capacity to act rightly. Healing here serves the just cause, enabling the guardians of Dharma to continue their duty.

What is the narrative situation?

Rāma and Lakṣmaṇa revive by the scent of the Mahauṣadhis; other Vānaras likewise regain strength and rise.

Which character virtue is emphasized?

Resilience supported by rightful aid—recovery is portrayed as a renewal of duty rather than mere survival.