Shloka 67

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

Devanagari script

स तस्यशृङ्गंसनगंसनागंसकाञ्चनंधातुसहस्रजुष्टम् ।विकीर्णकूटंज्वलिताग्रसानुंप्रगृह्यवेगात्सहसोन्ममाथ ।।6.74.67।।

Transliteration

sa tasya śṛṅgaṃ sa-nagaṃ sa-nāgaṃ sa-kāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam | vikīrṇakūṭaṃ jvalitāgrasānuṃ pragṛhya vegāt sahasā unmamātha || 6.74.67 ||

Translation

تب اُس نے اُس پہاڑ کی چوٹی کو—درختوں اور ہاتھیوں سمیت—پکڑ لیا، جو سونے سے مالا مال اور بے شمار دھاتوں سے بھرا ہوا تھا؛ جس کے کُوٹ بکھرے ہوئے تھے اور جس کی بلندیاں شعلہ سا دہک رہی تھیں؛ اور ایک ہی جھٹکے میں زور سے اسے جڑ سے اکھاڑ ڈالا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तस्य: of it/of that
• तस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• शृङ्गम्: peak
• शृङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सनगम्: with trees
• सनगम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + नग (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-विशेषण (सहित-भावे ‘with’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘with trees/mountains’ (context: with trees)

• सनागम्: with elephants
• सनागम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + नाग (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘with elephants’

• सकाञ्चनम्: with gold
• सकाञ्चनम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + काञ्चन (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘with gold’

• धातुसहस्रजुष्टम्: rich in thousands of minerals
• धातुसहस्रजुष्टम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धातु + सहस्र + जुष्ट (प्रातिपदिक; समास)
• Form: तत्पुरुष (धातूनां सहस्रैः जुष्टम्/‘endowed with thousands of minerals’), क्तान्त ‘जुष्ट’, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विकीर्णकूटम्: with shattered crags
• विकीर्णकूटम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विकीर्ण + कूट (प्रातिपदिक; समास)
• Form: कर्मधारय (विकीर्णं कूटं यस्य/‘with shattered crags’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ज्वलिताग्रसानुम्: with blazing summit-tops
• ज्वलिताग्रसानुम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ज्वलित + अग्र + सानु (प्रातिपदिक; समास)
• Form: तत्पुरुष/कर्मधारय (ज्वलितानि अग्राणि सानूनि यस्य/‘whose peak-tops were blazing’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रगृह्य: having seized
• प्रगृह्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: प्र + ग्रह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having seized’

• वेगात्: swiftly/with speed
• वेगात्: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; ‘from/with speed’ (instrumental sense by 5th)

• सहसा: violently
• सहसा: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक (suddenly/violently)

• उन्ममाथ: uprooted
• उन्ममाथ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद् + मथ् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; ‘uprooted/tore out’

Context

Seizing hold of the peaks vehemently, its trees, elephants, gold mines withthousands of minerals he crushed the projections and set fire and burnt and uprooted swiftly.

Characters & Entities

• Hanumān
• Mountain peak (śṛṅga)
• Trees
• Elephants
• Gold (kāñcana)
• Minerals/ores (dhātu)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is rescue at any cost—strength deployed to save lives—yet the verse also invites reflection on proportionality and the collateral impact of anger-driven force.

What is the narrative situation?

Unable to locate the specific herbs, Hanumān resorts to uprooting the peak itself so the healing can be brought without further delay.

Which character virtue is emphasized?

Pratijñā-paripālana (commitment to fulfilling the mission) and extraordinary vīrya (might) in service of the wounded.