Shloka 66

इन्द्रजितः ब्रह्मास्त्र-यागः तथा वानरसेनाविध्वंसः

Indrajit’s Brahmastra Rite and the Crushing of the Vanara Host

Devanagari script

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

Transliteration

sa vai gadābhir hariyūthamukhyān

nirbhidya bāṇais tapanīyavaṅkhaiḥ |

vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ

salakṣmaṇaṃ bhāskararasmikalpaiḥ ||

Translation

پھر اُس نے گداؤں سے وानر یُوتھ کے سرداروں کو کچل کر، سونے کی جھلک والے تیروں سے چھیدا؛ اور رام کو—لکشمن سمیت—سورج کی کرنوں جیسے دہکتے تیروں کی جال دار بارش سے ڈھانپ دیا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Agent/Doer)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम् (Singular); सर्वनाम (pronoun)

• वै: indeed
• वै: सम्बन्ध/निपात (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (निपात)
• Form: निपातः (particle); अव्ययम्; अर्थे—एव/खलु (emphasis/indeed)

• गदाभिः: with maces
• गदाभिः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: गदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural)

• हरियूथमुख्यान्: the leaders of the vanara troops
• हरियूथमुख्यान्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: हरि + यूथ + मुख्य (प्रातिपदिक); समासः—हरियूथस्य मुख्या इति
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), बहुवचनम् (Plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive-determinative)

• निर्भिद्य: having pierced/wounded
• निर्भिद्य: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier of main verb)
• Type: Verb
• Root: निर्भिद् (धातु) ← भिद् (छेदने) उपसर्गः—निर्
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (absolutive/gerund); पूर्वकालिकक्रिया (prior action): ‘having pierced/wounded’

• बाणैः: with arrows
• बाणैः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural)

• तपनीयवङ्खैः: golden-hued / shining like gold
• तपनीयवङ्खैः: करण (Instrument; adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तपनीय + वङ्ख (प्रातिपदिक); समासः—तपनीय इव/तपनीयस्य वङ्खाः
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); विशेषणम्—बाणैः इति (qualifies ‘arrows’)

• ववर्ष: rained down / showered
• ववर्ष: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: वृष् (धातु) (वर्षणे)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular)

• शरवृष्टिजालैः: with nets/volleys of arrow-showers
• शरवृष्टिजालैः: करण (Instrument/Means)
• Type: Noun
• Root: शर + वृष्टि + जाल (प्रातिपदिक); समासः—शराणां वृष्टिः, तस्य जालम्
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive-determinative)

• सलक्ष्मणम्: Rama along with Lakshmana
• सलक्ष्मणम्: कर्म (Object; ‘Rama together with Lakshmana’)
• Type: Noun
• Root: स + लक्ष्मण (प्रातिपदिक); समासः—लक्ष्मणेन सह
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative), एकवचनम् (Singular); सहार्थक-तत्पुरुषः (associative: ‘with Lakshmana’)

• भास्कररमशिकल्पैः: like the sun’s rays
• भास्कररमशिकल्पैः: करण (Instrument; adjectival qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भास्कर + रश्मि + कल्प (प्रातिपदिक); समासः—भास्करस्य रश्मयः, तैः कल्पाः (सदृशाः)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम् (Plural); विशेषणम्—शरवृष्टिजालैः/बाणैः इति (qualifies the arrow-volley); षष्ठी-तत्पुरुषः + ‘कल्प’ (like)

Context

Having hurt the Vanara leaders with maces and arrows shining like gold, he rained volley of arrows shining like sun rays on Lakshmana and Rama.

Characters & Entities

• Indrajit
• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Gadā (mace)
• Bāṇa (arrow)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is tested under suffering: the righteous must maintain composure and purpose even when violence escalates.

What is the narrative situation?

Indrajit turns his concentrated missile-storm from the vānara leaders toward Rāma and Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s steadiness (dhairya): he remains a stable center of dharma though attacked by overwhelming force.