Previous Verse
Next Verse

Shloka 98

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।

śaraṁ cāśīviṣākāraṁ lakṣmaṇāya vyapāsṛjat | sa tena viddhaḥ saumitrir marmadeśe śareṇa ha || muhūrtamātraṁ nissaṁjño hy abhavac chatrutāpanaḥ ||

اَتِکایہ نے لکشمن پر ایک تیر چھوڑا جو زہریلے سانپ کی مانند تھا۔ اس تیر نے سَومِتری کو ایک نہایت نازک مقام پر چھید دیا؛ دشمنوں کو جلانے والا وہ یودھا لمحہ بھر کے لیے بے ہوش ہو گیا۔

śaraman arrow
śaram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśara (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
āśīviṣa-ākāramhaving the form of a venomous serpent
āśīviṣa-ākāram:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootāśīviṣa (प्रातिपदिक) + ākāra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: āśīviṣasya ākāraḥ; पुल्लिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; qualifies śaram
lakṣmaṇāyatowards Lakṣmaṇa
lakṣmaṇāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootlakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
vyapāsṛjatsent forth/shot
vyapāsṛjat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-apa-√sṛj (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; refers to Saumitrī
tenaby that
tena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
viddhaḥpierced/wounded
viddhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Root√vyadh (धातु) + kta (क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with saumitriḥ
saumitriḥSaumitrī (Lakṣmaṇa)
saumitriḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaumitri (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
marmadeśein a vital spot
marmadeśe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootmarma (प्रातिपदिक) + deśa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: marmasya deśaḥ; पुल्लिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
śareṇaby an arrow
śareṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootśara (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन
haindeed
ha:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootha (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
muhūrta-mātramfor only a moment
muhūrta-mātram:
Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootmuhūrta (प्रातिपदिक) + mātra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (measure): muhūrtasya mātram; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; used adverbially (कालपरिमाण)
nis-saṃjñaḥunconscious
nis-saṃjñaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootnis- (उपसर्ग) + saṃjña (प्रातिपदिक)
Formउपसर्गपूर्वक विशेषण, पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; agrees with śatrutāpanaḥ
hiindeed/for
hi:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (causal/emphatic particle)
abhavatbecame
abhavat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formलङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
śatru-tāpanaḥtormentor of foes
śatru-tāpanaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśatru (प्रातिपदिक) + tāpana (प्रातिपदिक; from √tap/causative sense)
Formतत्पुरुष: śatrūṇāṃ tāpanaḥ; पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; epithet of Lakṣmaṇa

Atikaya released an arrow resembling a poisonous serpent at Lakshmana. Pierced in vital part Saumithri, the tormentor of the enemy lost consciousness for a while.

A
Atikāya
L
Lakṣmaṇa (Saumitrī)

FAQs

Dharma includes endurance under adversity: even the righteous warrior may be struck down temporarily, yet must return to duty without abandoning purpose.

Atikāya wounds Lakṣmaṇa in a vital spot; Lakṣmaṇa briefly faints on the battlefield.

Lakṣmaṇa’s resilience is implied—his role as ‘tormentor of foes’ persists despite a momentary collapse.