Shloka 115

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

Devanagari script

प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।।।

Transliteration

praharṣa-yuktā bahavas tu vānarāḥ prabuddha-padma-pratimānanās tadā |

apūjayan lakṣmaṇa-viṣṭa-bhāginaṁ hate ripau bhīma-bale durāsade ||

Translation

تب بہت سے وانر خوشی سے سرشار، کھلے ہوئے کنول جیسے چہروں والے، اس لیے لکشمن—جو اب مسرور تھے—کی تعظیم و تکریم کرنے لگے کہ ہولناک قوت والا، ناقابلِ رسائی دشمن مارا جا چکا تھا۔

Word by Word

• प्रहर्षयुक्ताः: filled with joy
• प्रहर्षयुक्ताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: praharṣa (प्रातिपदिक) + yukta (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; yuj धातु)
• Form: तत्पुरुष-समासः (तृतीया-तत्पुरुष: ‘प्रहर्षेण युक्ताः’); पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

• बहवः: many
• बहवः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: bahu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; ‘many’

• तु: indeed / but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: tu (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपातः (contrast/emphasis)

• वानराः: Vanaras
• वानराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: vānara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

• प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननाः: whose faces were like blooming lotuses
• प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: prabuddha (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; pra-budh धातु) + padma (प्रातिपदिक) + pratima (प्रातिपदिक) + ānana (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समासः: ‘प्रबुद्धपद्मस्य प्रतिमम् आननं येषां ते’; पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; qualifying वानराः

• तदा: then
• तदा: Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tadā (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषणम् ‘then’

• अपूजयन्: honored / worshipped
• अपूजयन्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: pūj (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्; ‘they honored’

• लक्ष्मणविष्टभागिनम्: Lakshmana, the recipient of desired fortune
• लक्ष्मणविष्टभागिनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: lakṣmaṇa (प्रातिपदिक) + iṣṭa (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; iṣ धातु) + bhāgin (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘लक्ष्मणस्य इष्टभागी’); पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; object of अपूजयन्

• हते: when (he) was slain
• हते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: han (धातु) + hata (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम्; locative absolute with रिपौ

• रिपौ: in/when the enemy
• रिपौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ripu (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; with हते = ‘when the enemy was slain’

• भीमबले: of terrible strength
• भीमबले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: bhīma (प्रातिपदिक) + bala (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समासः: ‘भीमं बलं यस्य सः/यत्र’; पुंलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम्; qualifying रिपौ

• दुरासदे: hard to approach
• दुरासदे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: dur-āsada (प्रातिपदिक; दुर्गम)
• Form: उपपद-तत्पुरुषः (दुर् + आसद ‘approach’); पुंलिङ्गे, सप्तमी, एकवचनम्; qualifying रिपौ

Context

Enemy who was difficult to approach and of terrible might being killed, the Vanaras were extremely delighted. Their faces looked like lotuses in bloom. Filled with joy they worshipped Lakshmana.

Characters & Entities

• Vānaras
• Lakṣmaṇa
• Atikāya (implied as the slain enemy)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Gratitude and honoring righteous service: those who protect the community in a just cause deserve recognition and respect.

What is the narrative situation?

After Atikāya’s death, the vānaras rejoice and ceremonially honor Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s service-minded heroism and the vānaras’ appreciative loyalty toward dharmic allies.