Shloka 66

त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः

Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka

Devanagari script

ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।

Transliteration

tato hayaṃ māruta-tulya-vegam āruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya | narāntako vānararāja-sainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa ||

Translation

پھر نرانتک ہوا کے مانند تیز رفتار گھوڑے پر سوار ہوا، نوکیلا نیزہ تھام کر، وانر راجا کی فوج میں یوں گھس گیا جیسے وسیع سمندر میں مچھلی اترتی ہے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: कालाधिकरण (temporal adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय; तद्-प्रभव)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• हयम्: horse
• हयम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: haya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (accusative/2nd), एकवचन

• मारुततुल्यवेगम्: having speed like the wind
• मारुततुल्यवेगम्: कर्म (Karma; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: māruta-tulya-vega (प्रातिपदिक; components: māruta + tulya + vega)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् to हयम्; (कर्मधारय/तत्पुरुष-समासभावः) ‘मारुततुल्यः वेगः यस्य’

• आरुह्य: having mounted
• आरुह्य: पूर्वकालक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: ā√ruh (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘having mounted’

• शक्तिम्: javelin/spear
• शक्तिम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: śakti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे (feminine), द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• निशिताम्: sharp
• निशिताम्: कर्म (Karma; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: niśita (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् to शक्तिम्

• प्रगृह्य: having grasped
• प्रगृह्य: पूर्वकालक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: pra√grah (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having seized/taken up’

• नरान्तकः: Narantaka
• नरान्तकः: कर्ता (Karta/subject)
• Type: Noun
• Root: narāntaka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (proper name)

• वानरराजसैन्यम्: the monkey-king's army
• वानरराजसैन्यम्: कर्म (Karma/object)
• Type: Noun
• Root: vānara-rāja-sainya (प्रातिपदिक; components: vānara + rāja + sainya)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: वानरराजस्य सैन्यम्

• महार्णवम्: the great ocean
• महार्णवम्: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: mahā-arṇava (प्रातिपदिक; components: mahā + arṇava)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमानपद (object of comparison)

• मीनः: a fish
• मीनः: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: mīna (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमेय-उपमानवाक्ये उपमानकर्ता

• इव: like
• इव: उपमा-सूचक (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: iva (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)

• आविवेश: entered
• आविवेश: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: ā√viś (धातु)
• Form: लिट्/परस्मैपद (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

Context

Then Naranthaka, mounted on horseback went at wind speed taking hold of javelin and entered Vanara army just as fish entered the ocean.

Characters & Entities

• Narāntaka
• Vānararāja (Vānara king, i.e., Sugrīva implied by context)
• Vānara-sainya
• śakti (javelin)
• aśva (horse)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse contrasts righteous defense with violent intrusion: dharma requires preparedness because adharma can strike swiftly and forcefully.

What is the narrative situation?

Narāntaka, armed with a javelin and riding fast, charges into the Vānara host.

Which character virtue is emphasized?

Alert readiness on the defenders’ side is implied; on Narāntaka’s side, sheer martial audacity is displayed.