Previous Verse
Next Verse

Shloka 44

त्रिशिरा-प्रबोधनम् तथा नरान्तक-वधः

Trisira’s Counsel and the Slaying of Naranthaka

ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।

tatas samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām | amṛṣyamāṇāḥ paraharṣam ugraṃ mahābalāḥ bhīmataraṃ vineduḥ ||

پھر وانر یوته پاؤں (سرداروں) کی گونجتی للکار سن کر، مہابلی راکشسوں کے جتھے—دشمن کی سخت سرشاری برداشت نہ کر کے—اس سے بھی زیادہ ہیبت ناک دھاڑ بلند کرنے لگے۔

ततःthereupon
ततः:
देश/काल-अधिकरण (Adverbial setting)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
समुद्घुष्टरवम्the loud uproar
समुद्घुष्टरवम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootसमुद्घुष्ट-रव (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (समुद्घुष्टः रवः)
निशम्यhaving heard/observed
निशम्य:
पूर्वकाल (Prior action)
TypeIndeclinable
Rootशम्/शम्य? (धातु) + नि- → निशम् (धातु) → निशम्य (ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund)
रक्षोगणाःtroops of Rakshasas
रक्षोगणाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootरक्षस्-गण (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (रक्षसां गणाः)
वानरयूथपानाम्of the Vanara leaders
वानरयूथपानाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootवानर-यूथप (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; तत्पुरुषः (वानराणां यूथपाः)
अमृष्यमाणाःunable to bear
अमृष्यमाणाः:
कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootमृष् (धातु) + अ- → अमृष्यमाण (कृदन्त, शानच्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; शानच्-प्रत्ययान्त (present middle participle)
परहर्षम्the others' joy
परहर्षम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपर-हर्ष (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (परस्य हर्षः)
उग्रम्fierce
उग्रम्:
कर्मविशेषण (Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootउग्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
महाबलाःvery strong
महाबलाः:
कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootमहा-बल (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
भीमतरम्more dreadfully
भीमतरम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial qualifier)
TypeAdjective
Rootभीम (प्रातिपदिक) + तरप् (तुलनात्मक)
Formनपुंसकलिङ्ग/क्रियाविशेषणवत्, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तरप्-प्रत्यय (comparative)
विनेदुःroared
विनेदुः:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootनद् (धातु) + वि- (उपसर्ग)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

Seeing the Rakshasa army approaching, the monkeys found an opportunity to attack them and collected huge mountains, deadly strong trees in great joy unable to tolerate roared in return.

R
Rākṣasa troops
V
Vānara leaders

FAQs

The verse illustrates how pride reacts to righteousness with hostility; dharma stands firm even when the opponent’s ego cannot tolerate the moral confidence of the just.

A roar-for-roar escalation occurs: the rākṣasas answer the vānara leaders’ battle-cries with an even more terrifying outcry.

On the vānara side: spirited resolve; on the rākṣasa side: wounded pride and aggressive defiance.