Shloka 63

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।

Transliteration

tat kumbhakarṇasya bhujapraviddhaṃ śūlaṃ śitaṃ kāñcanadāmajuṣṭam | kṣipraṃ samutpatya nigṛhya dorbhyāṃ babhañja vegena suto 'nilasya ||

Translation

مگر کُمبھکرن کے بازوؤں سے پھینکا گیا وہ تیز شُول، جو سنہری پٹّیوں سے آراستہ تھا، پون پُتر ہنومان نے فوراً اچھل کر دونوں بازوؤں سے تھام لیا اور زور سے توڑ ڈالا۔

Word by Word

• तत्: that (weapon)
• तत्: कर्म (object; refers to शूलम्)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (pronoun; neuter; accusative; singular)

• कुम्भकर्णस्य: of Kumbhakarṇa
• कुम्भकर्णस्य: सम्बन्ध (genitive relation: of Kumbhakarṇa)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masculine; genitive; singular)

• भुजप्रविद्धम्: hurled by (his) arms
• भुजप्रविद्धम्: विशेषण (qualifier of शूलम्)
• Type: Adjective
• Root: भुज + प्रविद्ध (कृदन्त; √व्यध्/विध् “to pierce/strike/throw” + प्र-; क्त-प्रत्यय)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष-समास (भुजैः प्रविद्धम्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (neuter; accusative; singular); क्त-प्रत्ययान्त विशेषण

• शूलम्: pike, spear
• शूलम्: कर्म (object of निगृह्य/बभञ्ज)
• Type: Noun
• Root: शूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (neuter; accusative; singular)

• शितम्: sharp
• शितम्: विशेषण (qualifier of शूलम्)
• Type: Adjective
• Root: शित (प्रातिपदिक/कृदन्त-विशेषण; √शि “to sharpen” → शित “sharp”)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (neuter; accusative; singular); विशेषण

• काञ्चनदामजुष्टम्: adorned with a golden chain/garland
• काञ्चनदामजुष्टम्: विशेषण (qualifier of शूलम्)
• Type: Adjective
• Root: काञ्चन + दामन् + जुष्ट (कृदन्त; √जुष् “to enjoy/possess/be adorned with” + क्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (काञ्चनस्य दाम्ना जुष्टम्/दामजुष्टम्); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (neuter; accusative; singular); क्त-प्रत्ययान्त विशेषण

• क्षिप्रम्: quickly, instantly
• क्षिप्रम्: क्रियाविशेषण (adverb of manner/time)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षिप्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (indeclinable adverb)

• समुत्पत्य: having leapt up
• समुत्पत्य: पूर्वक्रिया (prior action to निगृह्य/बभञ्ज)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + उत् + √पत् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (क्त्वान्त/absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया (having leapt up)

• निगृह्य: having seized/held
• निगृह्य: पूर्वक्रिया (prior action to बभञ्ज)
• Type: Indeclinable
• Root: नि + √ग्रह् (धातु) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया (having seized/held fast)

• दोर्भ्याम्: with both arms
• दोर्भ्याम्: करण (instrument: with both arms/hands)
• Type: Noun
• Root: दोर्/दोरस् (प्रातिपदिक; बाहु “arm”)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (प्रयोगे); तृतीया-विभक्ति; द्विवचन (instrumental; dual)

• बभञ्ज: broke, shattered
• बभञ्ज: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: √भञ्ज् (धातु) — लिट् (परस्मैपद)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect); प्रथम-पुरुष; एकवचन; परस्मैपद (3rd person singular, perfect, active)

• वेगेन: with force, swiftly
• वेगेन: करण/हेतु (instrument/cause: with force, by speed)
• Type: Noun
• Root: वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति; एकवचन (masculine; instrumental; singular)

• सुतः: son
• सुतः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (masculine; nominative; singular)

• अनिलस्य: of the wind-god (Anila)
• अनिलस्य: सम्बन्ध (genitive relation: of Anila/wind-god)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masculine; genitive; singular)

Context

Hanuman the son of wind-god instantly seized Kumbhakarna with his arms, whose shaft was covered by chains and broke with both hands quickly.

Characters & Entities

• Hanumān (Māruti)
• Kumbhakarṇa
• Śūla (pike)
• Anila/Vāyu (Wind-god)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is protective service: using strength to shield allies and uphold the righteous mission rather than for self-display.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa’s pike aimed at Sugrīva is intercepted mid-flight by Hanumān, who breaks it.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s bhakti-driven courage and alert guardianship—swift action in defense of others.