Shloka 23

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।

Transliteration

tad āpatantaṃ saṃprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha |

muṣṭiprahārābhihataṃ tac chailāgraṃ vyaśīryata ||

sa visphuliṅgaṃ sa jvālaṃ nipapāta mahītale ||

Translation

جب اُس نے اُس پہاڑی چوٹی کو اپنی طرف گرتے دیکھا تو مُکّے سے اس پر ضرب لگائی۔ مُکّے کی چوٹ سے وہ چوٹی چکناچور ہو گئی اور شعلوں اور چنگاریوں کے ساتھ زمین پر آ گری۔

Word by Word

• तदा: then
• तदा: कालाधिकरण (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम्

• आपतन्तम्: falling/coming down
• आपतन्तम्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: आ-√पत् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः; नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (qualifying शैलाग्रम् implied)

• सम्प्रेक्ष्य: having seen
• सम्प्रेक्ष्य: क्रियाविशेषण (Converb)
• Type: Verb
• Root: सम्-प्र-√ईक्ष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Gerund); ‘having observed’

• मुष्टिना: with (his) fist
• मुष्टिना: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: मुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (Instrumental singular)

• अभिजघान: struck
• अभिजघान: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: अभि-√हन् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष-एकवचनम्

• ह: indeed
• ह: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: निपातः (emphatic particle)

• मुष्टि-प्रहार-अभिहतम्: hit by a fist-blow
• मुष्टि-प्रहार-अभिहतम्: विशेषण (Viśeṣaṇa of शैलाग्रम्)
• Type: Adjective
• Root: मुष्टि (प्रातिपदिक) + प्रहार (प्रातिपदिक) + अभि-√हन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः; नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; ‘struck by a fist-blow’

• तत्: that
• तत्: विशेषण (Determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; अत्र विशेषणरूपेण (that)

• शैल-अग्रम्: mountain peak
• शैल-अग्रम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (subject of व्यशीर्यत)

• व्यशीर्यत: was shattered/broke apart
• व्यशीर्यत: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वि-√शॄ (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), आत्मनेपदम्; प्रथमपुरुष-एकवचनम् (3rd person singular)

• स-विस्फुलिङ्गम्: with sparks
• स-विस्फुलिङ्गम्: विशेषण (Viśeṣaṇa of शैलाग्रम्)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्गवत्) + विस्फुलिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; ‘with sparks’

• स-ज्वालम्: with flames
• स-ज्वालम्: विशेषण (Viśeṣaṇa of शैलाग्रम्)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्गवत्) + ज्वाला (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; ‘with flames’

• निपपात: fell down
• निपपात: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: नि-√पत् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष-एकवचनम्

• मही-तले: on the earth's surface
• मही-तले: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular); ‘on the ground’

Context

(Kumbhakarna) observing the mountain peak coming towards him pierced it with his fist. Struck by the fist, the peak broke and sparks of fire came out shining brightly and fell on the ground.

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse underscores that raw force can neutralize force, but Dharma ultimately requires force to be guided by rightful purpose; power alone is not moral authority.

What is the narrative situation?

Kumbhakarṇa meets Nīla’s thrown mountain-peak head-on and destroys it with a single punch, displaying overwhelming strength.

Which character virtue is emphasized?

The highlighted trait is vīrya (martial might), though framed as a narrative fact rather than a moral ideal.