Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा

Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras

तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।

tam avadhyaṁ maghavatā yamena varuṇena vā |

prekṣya bhīmākṣam āyāntaṁ vānarā vipradudruvuḥ ||

اسے—خوفناک آنکھوں والے—جو اندرا، یم یا ورُن کے ہاتھوں بھی ناقابلِ قتل سمجھا جاتا تھا، اپنی طرف آتا دیکھ کر وانر گھبرا کر تتر بتر ہو کر بھاگ نکلے۔

तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
अवध्यम्unkillable
अवध्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअ-वध्य (प्रातिपदिक; वध्य from √वध् धातु)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (adjective) तम् इति कर्मपदस्य
मघवताby Indra
मघवता:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमघवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
यमेनby Yama
यमेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
वरुणेनby Varuna
वरुणेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
वाor
वा:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formसमुच्चय/विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: 'or/even')
प्रेक्ष्यhaving seen
प्रेक्ष्य:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Root√ईक्ष् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), ‘having seen/observing’
भीमाक्षम्fearful-eyed
भीमाक्षम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootभीम + अक्षि (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (भीमम् अक्षि यस्य/भीमाक्षः) विशेषणम् तम्
आयान्तम्coming/approaching
आयान्तम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√या (धातु) + आ (उपसर्ग)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; तम् इति कर्मपदस्य विशेषणम्
वानराःthe Vanaras
वानराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), बहुवचन
विप्रदुद्रुवुःran away in fear
विप्रदुद्रुवुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√द्रु (धातु) + वि + प्र (उपसर्ग)
Formलिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपदम्

Observing that rakshasa with frightening eyes, who could not be killed by Indra or Yama or even by Varuna coming towards them the vanaras ran in fear.

K
Kumbhakarṇa (implied by context)
I
Indra (Maghavat)
Y
Yama
V
Varuṇa
V
Vānara army

FAQs

Dharma is tested under fear: even strong allies may falter, creating the need for moral leadership to restore courage.

Kumbhakarṇa’s terrifying approach causes a rout among the Vānaras.

The verse highlights the absence of steadiness (dhṛti) in the troops—setting up Aṅgada’s later rallying role.