Shloka 19

कुम्भकर्णस्य प्रबोधनम्

The Awakening and Commissioning of Kumbhakarna

Devanagari script

सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्यवपद्यमाम् ।त्रायस्वेमांपुरींलङ्कांबालवृद्धावशेषिताम् ।।6.62.19।।

Transliteration

sarvakṣapitakośaṁ ca sa tvam abhyavapadya mām |

trāyasvemāṁ purīṁ laṅkāṁ bālavṛddhāvaśeṣitām ||6.62.19||

Translation

میرے سب خزانے اور وسائل بالکل ختم ہو چکے ہیں؛ پس اے تو، میری پناہ بن اور پلٹ کر وار کر۔ اس لَنکا پوری کی رکھشا کر، جو اب صرف بچوں اور بوڑھوں کے سہارے رہ گئی ہے۔

Word by Word

• सर्वक्षपितकोशम्: (me) whose resources are all exhausted
• सर्वक्षपितकोशम्: विशेषण (Adjective of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + क्षपित (√क्षप् धातु, क्त-प्रत्यय, कृदन्त) + कोश (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (विशेषणसमासः: 'सर्वे क्षपिताः कोशाः यस्य'); पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; माम् इति विशेषणम्

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• सः: he/that one
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्वम्: you
• त्वम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अभ्यवपद्य: having advanced upon
• अभ्यवपद्य: क्रियाविशेषण (Adverbial participle)
• Type: Verb
• Root: अभि + अव + √पद् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययार्थे ल्यप्-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), क्रियाविशेषण (having approached/attacked)

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• त्रायस्व: protect
• त्रायस्व: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: त्रा (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• इमाम्: this
• इमाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पुरीम्: city
• पुरीम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• लङ्काम्: Lanka
• लङ्काम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: लङ्का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पुरीम् इति विशेषणम्/अप्पोजिशन

• बालवृद्धावशेषिताम्: left with only children and the aged
• बालवृद्धावशेषिताम्: विशेषण (Adjective of कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बाल (प्रातिपदिक) + वृद्ध (प्रातिपदिक) + अवशेषित (अव + √शिष् धातु, क्त-प्रत्यय, कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (द्वन्द्वपूर्वपद + कृदन्त: 'बालाः च वृद्धाः च अवशेषिताः यस्याम्'); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पुरीं/लङ्काम् इति विशेषणम्

Context

" All resources of mine are exhausted. These children and aged are only left in Lanka city, knowing that you will save the city of Lanka."

Characters & Entities

• Rāvaṇa
• Kumbhakarṇa
• Laṅkā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A ruler’s adharma endangers innocents: when leadership fails Dharma, the weakest—children and elders—bear the cost. The verse spotlights the ethical weight of kingship.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa admits depletion of resources and appeals to Kumbhakarṇa to defend Laṅkā, emphasizing the city’s vulnerable remainder.

Which character virtue is emphasized?

Protective duty toward the vulnerable is invoked (though ironically by Rāvaṇa), underscoring that true kingship is measured by safeguarding dependents.