Shloka 31

अकम्पन-प्रेषणम् तथा कपि-राक्षस-रणवर्णनम्

Akampana Dispatched; The Vanara–Rakshasa Battle and Omens

Devanagari script

तेतुवृक्षैर्महावीराराक्षसानांचमूमुखे ।।।।कदनंसुमहच्चक्रुर्लीलयाहरिपुङ्गवाः ।ममन्थूराक्षसान् सर्वेवानरागणशोभृशम् ।।।।

Transliteration

te tu vṛkṣair mahā-vīrā rākṣasānāṃ ca mūmukhe | kadanaṃ su-mahac cakrur līlayā hari-puṅgavāḥ | mamanthur rākṣasān sarve vānara-gaṇaśo bhṛśam ||

Translation

تب اُن مہاویر، وानروں کے سرداروں نے درختوں کو ہتھیار بنا کر راکشسوں کی فوج کے اگلے محاذ پر گویا کھیل ہی کھیل میں نہایت بڑا قتلِ عام برپا کر دیا؛ اور وानر دستوں نے راکشسوں کو بار بار زبردست قوت سے کچل ڈالا۔

Word by Word

• ते: they
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (pronoun)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोधार्थक-निपात (but/indeed)

• वृक्षैः: with trees
• वृक्षैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वृक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• महावीराः: great heroes
• महावीराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + वीर (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (‘great heroes’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; apposition to ते/हरिपुङ्गवाः

• राक्षसानाम्: of the Rakshasas
• राक्षसानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• मूमुखे: at the army-front/among the commanders
• मूमुखे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चमू (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (चमू-मुख ‘front/leader of army’), पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणम्

• कदनम्: slaughter/battle
• कदनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कदन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सुमहत्: very great
• सुमहत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय/उपसर्ग) + महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् कदनम्

• चक्रुः: made/caused
• चक्रुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार, प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• लीलया: sportively/as play
• लीलया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• हरिपुङ्गवाः: leaders of the Vanaras
• हरिपुङ्गवाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक) + पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (‘best of the Vanaras’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• ममन्थुः: crushed/churned
• ममन्थुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मन्थ् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• राक्षसान्: Rakshasas
• राक्षसान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (ते/हरिपुङ्गवाः)

• वानरागणशः: in troops/groups
• वानरागणशः: Prakara (प्रकार/रीति)
• Type: Indeclinable
• Root: वानर (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
• Form: शस्-प्रत्ययान्त-अव्यय (distributive adverb: in groups/troop by troop)

• भृशम्: violently/greatly
• भृशम्: Prakara (प्रकार/रीति)
• Type: Indeclinable
• Root: भृशम् (अव्यय)
• Form: परिमाण/तीव्रता-वाचक-अव्यय (adverb: greatly/repeatedly)

Context

Mounted on a huge chariot, Akampana, decked in pure gold jewels, like cloud in form and complexion, whose loud voice resembled thunder, surrounded by Rakshasas went forward.

Characters & Entities

• Vānaras
• Rākṣasas
• Trees

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse depicts decisive action in a dharmic war; it also cautions that even justified strength should avoid needless relish in destruction—victory must remain aligned with righteousness and truth.

What is the narrative situation?

Vānara leaders smash into the Rākṣasa vanguard using uprooted trees, repeatedly crushing enemy formations.

Which character virtue is emphasized?

Collective courage and battlefield effectiveness—coordinated force in defense of a righteous alliance.