Shloka 12

शरबन्धनविलापः

The Lament under the Net of Arrows

Devanagari script

धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।

Transliteration

dhiṅ māṃ duṣkṛtakarmāṇam anāryaṃ matkṛte hy asau |

lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 6.49.12 ||

Translation

مجھ پر افسوس! میں بدکردار اور بےشرف ہوں؛ میری ہی خاطر لکشمن گِر پڑا ہے اور تیروں کے بستر پر یوں پڑا ہے گویا اس کی جان نکل گئی ہو۔

Word by Word

• धिङ्: shame!
• धिङ्: भाव (Exclamation/भाव)
• Type: Indeclinable
• Root: धिङ् (अव्यय)
• Form: निन्दासूचक अव्यय (interjection of censure)

• माम्: me
• माम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• दुष्कृतकर्माणम्: of sinful deeds
• दुष्कृतकर्माणम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुष्कृत-कर्मन् (प्रातिपदिक; दुष्कृत + कर्माणम्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifier) माम्; समासः षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः: 'दुष्कृतं कर्म यस्य' (sinful-deeded)

• अनार्यम्: ignoble
• अनार्यम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनार्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण माम्

• मत्कृते: because of me
• मत्कृते: हेतु (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: मत्-कृत (प्रातिपदिक; मत् + कृते)
• Form: हेत्वर्थे सप्तमी-तत्पुरुषात् निष्पन्नं अव्ययीभावप्रायं पदम्; 'for my sake/because of me' (locative of cause)

• हि: indeed
• हि: हेतु (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/हेतुसूचक अव्यय

• असौ: that one (he)
• असौ: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• लक्ष्मणः: Lakshmana
• लक्ष्मणः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• पतितः: fallen
• पतितः: क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicative/विधेय)
• Type: Verb
• Root: पत् (धातु)
• Form: क्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicative)

• शेते: lies
• शेते: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शी (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, आत्मनेपद

• शरतल्पे: on a bed of arrows
• शरतल्पे: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शर-तल्प (प्रातिपदिक; शर + तल्प)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (locative/अधिकरण), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः ('bed of arrows')

• गतासुवत्: as if lifeless
• गतासुवत्: उपमान/विशेषण (Simile-qualifier/उपमान)
• Type: Adjective
• Root: गत-असु-वत् (प्रातिपदिक; गत + असु + वत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान/विशेषण लक्ष्मणः; बहुव्रीहिः: 'गताः असवः यस्य' (whose life-breaths have gone) + वत् (like)

Context

"What a pity! Me of sinful deeds and not a noble one, because of whose action Lakshmana's life having departed and lying on the bed of arrows."

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes owning responsibility: Rāma’s lament shows an ethical conscience that refuses self-justification when a loved one suffers for his cause.

What is the narrative situation?

Seeing Lakṣmaṇa motionless on an arrow-bed, Rāma assumes the worst and condemns himself as the cause of Lakṣmaṇa’s fate.

Which character virtue is emphasized?

Moral accountability and humility: Rāma judges himself harshly rather than blaming others.