Previous Verse
Next Verse

Shloka 43

वानर-ऋक्ष-सेना-प्रशंसा

Cataloguing the Vanara and Bear Forces

एषचैषामधिपतिर्मध्येतिष्ठतिवीर्यवान् ।।।।जयार्थीनित्यमादित्यमुपतिष्ठतिबुद्धिमान् ।नाम्नापृथिव्यांविख्यातोराजन् शतबलीतियः ।।।।एषैवाशंसतेलङ्कांस्वेनानीकेनमर्दितुम् ।

eṣa caiṣām adhipatir madhye tiṣṭhati vīryavān |

jayārthī nityam ādityam upatiṣṭhati buddhimān ||6.27.43||

nāmnā pṛthivyāṃ vikhyāto rājan śatabalīti yaḥ |

eṣa evāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum ||6.27.44||

یہی ان کا سردار ہے، جو بیچ میں کھڑا ہے، بڑا زورآور۔ فتح کا طالب، یہ دانا سورج دیوتا کی نِتّیہ اُپاسنا کرتا ہے۔ اے راجن! زمین پر شتَبَلی کے نام سے مشہور، یہی اپنے لشکر کے ساتھ لنکا کو روند ڈالنے کا عزم رکھتا ہے۔

एषःthis (one)
एषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम-शब्दः (pronoun)
and
:
सम्बन्ध (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एषाम्of these
एषाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन; ‘of these’
अधिपतिःleader, chief
अधिपतिः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootअधिपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मध्येin the middle
मध्ये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeIndeclinable
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-अर्थे अव्यय (locative adverb: ‘in the middle’)
तिष्ठतिstands
तिष्ठति:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Root√स्था (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
वीर्यवान्valiant
वीर्यवान्:
कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootवीर्यवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive: ‘having valor’)
जय-अर्थीseeking victory
जय-अर्थी:
कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootजय + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (जयस्य अर्थी = desirous of victory)
नित्यम्always
नित्यम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formकाल-अव्यय (adverb of time)
आदित्यम्the Sun
आदित्यम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन
उपतिष्ठतिworships, attends
उपतिष्ठति:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootउप + √स्था (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद; अर्थः ‘सेवते/पूजयति’ (worships/attends)
बुद्धिमान्wise
बुद्धिमान्:
कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootबुद्धिमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)
नाम्नाby name
नाम्ना:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; ‘by name’
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (Adhikaraṇa)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
विख्यातःrenowned
विख्यातः:
कर्तृविशेषण (Karta-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootवि + √ख्या (धातु), क्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तान्त-भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle): ‘renowned’
राजन्O king
राजन्:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
शतबलीŚatabali
शतबली:
समनाधिकरण (Apposition to ‘एषः’)
TypeNoun
Rootशतबली (प्रातिपदिक; नाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; व्यक्तिनाम (proper noun)
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/नामनिर्देश-अव्यय (quotative particle)
यःwho
यः:
कर्ता (Karta; relative clause subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक-प्रत्यय (relative pronoun)
एषःthis (one)
एषः:
कर्ता (Karta)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
एवindeed, alone
एव:
सम्बन्ध (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारण-अव्यय (emphatic particle)
आशंसतेintends, hopes
आशंसते:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootआ + √शंस् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; अर्थः ‘इच्छति/प्रत्याशते’ (intends/hopes)
लङ्काम्Lanka
लङ्काम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootलङ्का (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
स्वेनwith his own
स्वेन:
करण (Karaṇa)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; स्व-शब्दः (reflexive/possessive)
अनीकेनwith (his) army
अनीकेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअनीक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘troop/army’
मर्दितुम्to crush, to demolish
मर्दितुम्:
प्रयोजन (Purpose/Infinitival complement)
TypeVerb
Root√मृद्/मर्द् (धातु), तुमुन् (कृदन्त)
Formतुमुन्-अन्त (infinitive): ‘to crush/demolish’

"O king! He who is known as Satabali, is a famous one on the earth, is a valiant hero, a leader. He stands in the middle aspiring for victory ever worshipping Sun. He alone with his army is intending to demolish Lanka."

Ś
Śatabali
Ā
Āditya (Sun)
L
Laṅkā

FAQs

Satya in counsel and dharma in leadership: naming the commander and his intent is ethical responsibility—truth that can prevent needless ruin if the listener chooses the righteous path.

A prominent vānaras commander, Śatabali, is identified; his discipline (Sun-worship) and his resolve to destroy Laṅkā are highlighted as the threat becomes imminent.

Discipline and devotion (regular worship), joined to strategic leadership and determination.