Previous Verse
Next Verse

Shloka 19

सागरप्रशमनम् / The Pacification of the Ocean and the Building of Nala’s Bridge

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।।।

raktamālyāmbaradharaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ |

sarvapuṣpamayīṃ divyāṃ śirasā dhārayan srajam ||

jātarūpamayaiś caiva tapanīya-vibhūṣitaiḥ |

ātmajānāṃ ca ratnānāṃ bhūṣito bhūṣaṇottamaiḥ ||

dhātubhir maṇḍitaḥ śailo vividhair himavān iva |

ekāvalī-madhyagataṃ taralaṃ pāṭala-prabham ||

vipulenorasā bibhrat kaustubhasya sahodaram |

aghūrṇita-taraṅgaughaḥ kālikānila-saṅgulaḥ ||

gaṅgā-sindhu-pradhānābhir āpagābhis samāvṛtaḥ |

devatānāṃ sarūpābhir nānārūpābhir īśvaraḥ ||

sāgaraḥ samupakramya pūrvam āmnatya aravīryavān |

abravīt prāñjalir vākyaṃ rāghavaṃ śarapāṇinam ||

سرخ ہار اور سرخ جامہ پہنے، کنول کی پنکھڑیوں جیسے نینوں والا، ہر طرح کے پھولوں سے بنی ہوئی الٰہی مالا سر پر دھارے ہوئے؛ چمکتے سونے اور سمندر سے پیدا ہوئے رتنوں سے جڑے اعلیٰ زیورات سے آراستہ—وہ ساگر دیوتا گوناگوں دھاتوں سے مزین ہمالیہ کے مانند درخشاں تھا۔ اس کے وسیع سینے پر ایک موتیوں کی واحد لڑی کے بیچ لٹکتا ہوا نازک، گلابی تاب والا لعل چمک رہا تھا، گویا کوستبھ منی کا ہمزاد۔ اس کے گرد موجوں کے انبوہ بےقرار تھے اور سیاہ بادلوں سے بھرے جھکڑ چل رہے تھے۔ گنگا اور سندھُو جیسی عظیم ندیوں اور نانارُوپ دیوتاؤں سے گھرا ہوا، ساگر پہلے آگے بڑھا، راما—تیر ہاتھ میں لیے رگھوونش کے ویر—کو پرنام کر کے، ہاتھ جوڑ کر بولا۔

अहम्I
अहम्:
कर्तृ (Karta/कर्ता) (करिष्यामि इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा, एकवचन; English: pronoun nominative singular
सेतुम्a bridge
सेतुम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootसेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; English: accusative singular
करिष्यामिI will build/make
करिष्यामि:
क्रिया (Kriya/क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु) (करोति)
Formलृट्-लकार (Simple Future/लृट्), उत्तमपुरुष (1st person/उत्तम), एकवचन; परस्मैपद; English: 'I will do/make'
विस्तीर्णेin the vast (expanse)
विस्तीर्णे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootविस्तीर्ण (कृदन्त; √स्तॄ/√स्तृ with वि-; lexical 'expanded')
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण-सप्तमी; English: locative singular 'in the vast'
वरुण-आलयेin Varuna's abode (the sea)
वरुण-आलये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक) + आलय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः; English: locative singular 'in the abode of Varuna (ocean)'
पितुःof (my) father
पितुः:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; English: genitive singular
सामर्थ्यम्capability/skill
सामर्थ्यम्:
कर्म (Karma/कर्म) (आस्थाय इत्यस्य)
TypeNoun
Rootसामर्थ्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; English: accusative singular
आस्थायhaving relied on
आस्थाय:
पूर्वकाल (Pūrvakāla/पूर्वकाल) (क्रियान्तर-पूर्वकत्वम्)
TypeIndeclinable
Rootआ + √स्था (धातु) + ल्यप् (अव्ययीभाव/कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यपन्त-अव्यय (gerund); English: 'having resorted to/adopting'
तत्त्वम्the truth
तत्त्वम्:
कर्म (Karma/कर्म) (आह इत्यस्य)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; English: accusative singular
आहsaid
आह:
क्रिया (Kriya/क्रिया)
TypeVerb
Root√अह्/√ब्रू (धातु) (ब्रवीति) (irregular perfect 'āha')
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; English: 'said/spoke'
महा-उदधिःthe great ocean
महा-उदधिः:
कर्तृ (Karta/कर्ता) (आह इत्यस्य)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + उदधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; English: nominative singular

"O Ocean! When your water is dried up to the core by my arrows, huge sand will appear."

S
Sāgara (Ocean-god)
R
Rāghava (Rāma)
H
Himavān (Himalaya)
G
Gaṅgā
S
Sindhu
D
Devatāḥ (divine beings)
M
Megha (clouds, implied by kālikā-nila)

FAQs

Dharma is upheld through proper conduct between powers: even a cosmic lord approaches with humility, greeting first and speaking with folded hands. Authority is balanced by courtesy and accountability.

Sāgara manifests in majestic form, accompanied by rivers and divinities, approaches Rāma, offers respectful salutation, and prepares to explain the lawful way forward (the building of a bridge).

Sāgara’s humility and diplomatic righteousness—he acknowledges Rāma’s cause and responds in a manner aligned with maryādā (propriety).