Shloka 20

सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः

Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath

Devanagari script

क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।

Transliteration

kṣamayā hi samāyuktaṃ mām ayaṃ makarālayaḥ |

asamarthaṃ vijānāti dhik kṣamām īdṛśe jane ||6.21.20||

Translation

میں نے جو بردباری اختیار کی، اس سبب یہ مکراؤں کا آشیانہ سمندر مجھے بے بس سمجھتا ہے۔ ایسی بردباری پر افسوس، جو ایسے کے نزدیک کمزوری گنی جائے!

Word by Word

• क्षमया: by forbearance
• क्षमया: करण
• Type: Noun
• Root: क्षमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• हि: indeed/for
• हि: निपात (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), हेत्वर्थ/अवधारण (indeed/for)

• समायुक्तम्: endowed/associated (with)
• समायुक्तम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: सम् + युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (माम्)

• माम्: me
• माम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: कर्तृविशेषण
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• मकरालयः: the ocean (abode of crocodiles)
• मकरालयः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: मकर (प्रातिपदिक) + आलय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मकराणाम् आलयः/abode of crocodiles), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• असमर्थम्: incapable
• असमर्थम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: असमर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (माम्)

• विजानाति: considers/knows
• विजानाति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: वि + ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• धिक्: shame/fie
• धिक्: भावप्रकाश (Exclamation)
• Type: Indeclinable
• Root: धिक् (अव्यय)
• Form: निन्दा-निपात (interjection of censure)

• क्षमाम्: forbearance
• क्षमाम्: कर्म (object of implied निन्दा)
• Type: Noun
• Root: क्षमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ईदृशे: in such
• ईदृशे: अधिकरण-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ईदृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• जने: a person
• जने: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

Context

"By my being tolerant, this ocean treats me to be incapable. Endowed with such qualities of forbearance, I will show the people (ocean)."

Characters & Entities

• Rāma
• Sāgara (Ocean)
• Makara (sea-creature)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Kṣamā (forbearance) is a virtue, but Dharma also requires discernment: patience must not enable adharma or obstruct a righteous mission.

What is the narrative situation?

After waiting for the Ocean to grant passage, Rāma interprets the Ocean’s silence as disregard and prepares to compel a response.

Which character virtue is emphasized?

Moral clarity with firmness—Rāma’s readiness to shift from patience to decisive action when duty demands.