Shloka 2
विभीषणोपदेशः
Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court
Devanagari script
न्तरभोगराशिश्चिन्ताविषस्सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः ।पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायस्सीतामहाहिस्तवकेनराजन् ।।।।
Transliteration
bāhvantara-bhoga-rāśiś cintā-viṣaḥ susmita-tīkṣṇa-daṁṣṭraḥ | pañcāṅgulī-pañca-śiro ’tikāyaḥ sītā mahāhis tava kena rājan ||
Translation
اے راجَن! تُو نے سیتا کو کیوں چُنا؟ وہ تو گویا ایک عظیم اژدہا ہے: سینے میں لپٹی ہوئی پیچ و تاب، فکر و غم اس کا زہر، نرم مسکراہٹ کے پیچھے چھپے تیز دانت، اور اس کی پانچ انگلیاں جیسے پانچ سر۔
Word by Word
बाहुarm
बाहु:
समासाङ्ग (qualifier element)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा/द्वितीया/तृतीया/चतुर्थी/पञ्चमी/षष्ठी/सप्तमी एकवचन-रूपाणि सन्दर्भे समासाङ्गत्वेन (stem-form)
अन्तरinside, inner part
अन्तर:
समासाङ्ग (locative/inner qualifier)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
भोगcoil (of a serpent)
भोग:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootभोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
राशिःheap, mass
राशिः:
विशेष्य (predicate-nominative to सीतामहाहिः)
TypeNoun
Rootराशि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन
बाह्वन्तरभोगराशिःa mass of coils within the arms (bosom)
बाह्वन्तरभोगराशिः:
विशेषण (of सीतामहाहिः)
TypeNoun
Rootबाहु + अन्तर + भोग + राशि (प्रातिपदिक-समाहार)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः/सप्तमी-तत्पुरुषार्थः ("बाह्वन्तरे" इत्यर्थे) समासः; सीतामहाहेः विशेषणम्
चिन्ताanxiety, grief
चिन्ता:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootचिन्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
विषःpoison
विषः:
विशेष्य (predicate-nominative to सीतामहाहिः)
TypeNoun
Rootविष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन
चिन्ताविषःpoison of grief
चिन्ताविषः:
विशेषण (of सीतामहाहिः)
TypeNoun
Rootचिन्ता + विष (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चिन्तायाः विषम्) ; सीतामहाहेः विशेषणम्
सुwell, very
सु:
विशेषण-उपकारक (intensifier)
TypeIndeclinable
Rootसु (उपसर्ग/अव्यय)
Formअव्ययम्; उपसर्गार्थे/प्रशंसार्थे (intensifier)
स्मितsmile
स्मित:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootस्मित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
तीक्ष्णsharp
तीक्ष्ण:
समासाङ्ग
TypeAdjective
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
दंष्ट्रःfang
दंष्ट्रः:
विशेष्य (predicate-nominative to सीतामहाहिः)
TypeNoun
Rootदंष्ट्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासान्त-रूपेण पुल्लिङ्गवत् प्रथमा एकवचन-प्रयोगः: दंष्ट्रः)
सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रःhaving sharp fangs behind a gentle smile
सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः:
विशेषण (of सीतामहाहिः)
TypeAdjective
Rootसु + स्मित + तीक्ष्ण + दंष्ट्रा (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; कर्मधारयः (सुस्मितं च तीक्ष्णा च दंष्ट्रा यस्य/यस्याः) बहुव्रीह्यर्थे विशेषणवत्; सीतामहाहेः विशेषणम्
पञ्चfive
पञ्च:
समासाङ्ग (numeral qualifier)
TypeIndeclinable
Rootपञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्ययम्; संख्यावाचकम् (numeral, indeclinable in compounds)
अङ्गुलीfinger
अङ्गुली:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootअङ्गुली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
पञ्चाङ्गुलीfive fingers
पञ्चाङ्गुली:
समासाङ्ग (qualifier element)
TypeNoun
Rootपञ्च + अङ्गुली (प्रातिपदिक-समास)
Formस्त्रीलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; द्विगु-समासः (पञ्च अङ्गुल्यः)
पञ्चfive
पञ्च:
समासाङ्ग (numeral qualifier)
TypeIndeclinable
Rootपञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्ययम्; संख्यावाचकम् (numeral)
शिरःhead
शिरः:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
पञ्चशिरःfive heads
पञ्चशिरः:
समासाङ्ग (qualifier element)
TypeNoun
Rootपञ्च + शिरस् (प्रातिपदिक-समास)
Formनपुंसकलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; द्विगु-समासः (पञ्च शिरांसि)
अतिexcessively, very
अति:
समासाङ्ग (intensifier)
TypeIndeclinable
Rootअति (अव्यय/उपसर्ग)
Formअव्ययम्; उपसर्गार्थे/अतिशयार्थे (excessively, very)
कायःbody, size
कायः:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootकाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
अतिकायःhuge-bodied, gigantic
अतिकायः:
विशेषण (of सीतामहाहिः)
TypeAdjective
Rootअति + काय (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; कर्मधारयः (अतिकायः = अतिशयेन कायः/महाकायः); सीतामहाहेः विशेषणम्
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायःwhose five fingers are like five heads, and who is huge
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः:
विशेषण (of सीतामहाहिः)
TypeAdjective
Rootपञ्चाङ्गुली + पञ्चशिरस् + अतिकाय (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; कर्मधारय-समाहारः (पञ्चाङ्गुली इव पञ्चशिरः इव अतिकायः) विशेषणसमूहः; सीतामहाहेः विशेषणम्
सीताSita
सीता:
समासाङ्ग
TypeNoun
Rootसीता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; प्रथमा एकवचन (समासाङ्गत्वेन)
महाहिःgreat serpent
महाहिः:
विशेष्य (subject/predicate-nominative)
TypeNoun
Rootमहान् + अहि (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; कर्मधारयः (महान् अहिः)
सीतामहाहिःthe great serpent named Sita
सीतामहाहिः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootसीता + महाहि (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सीतायाः महाहिः = 'the great serpent called Sita')
तवof you, your
तव:
सम्बन्ध (genitive: of you)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी विभक्तिः; एकवचनम्; सर्वनाम (2nd person)
केनby what? why?
केन:
करण/हेतु (instrumental of cause: why)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतृतीया विभक्तिः; एकवचनम्; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-प्रयोगः (instrumental: 'by what?/why?')
राजन्O king
राजन्:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; सम्बोधन विभक्तिः; एकवचनम्
Context
"O king! Why have you desired Sita who has snake hood at her bosom, has poison of grief, has sharp fangs behind her gentle smile and has five fingers of her palm as five heads of snake called Sita?"
Characters & Entities
S
SītāR
RāvaṇaFAQs
Adharma (abduction and coercion) is self-poisoning: wrongful desire brings fear, grief, and ruin upon the wrongdoer.
The speaker rebukes Rāvaṇa’s fixation on Sītā, portraying it as courting a lethal danger disguised by beauty.
Moral clarity—naming desire-driven wrongdoing as destructive rather than romantic or heroic.