Shloka 17

विभीषणोपदेशः

Vibhīṣaṇa’s Counsel to Rāvaṇa and the Rākṣasa Court

Devanagari script

अयंचराजाव्यसनाभिभूतोमित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भि: ।अन्वास्यतेराक्षसनाशनार्थेतीक्ष्णःप्रकृत्याह्यसीक्षयकारी ।।।।

Transliteration

ayaṁ ca rājā vyasanābhibhūto mitrair amitra-pratimair bhavadbhiḥ | anvāsyate rākṣasa-nāśanārthe tīkṣṇaḥ prakṛtyā hy asīkṣaya-kārī ||

Translation

اور یہ بادشاہ—عیوب کے غلبے میں، فطرتاً سخت اور بے سوچے سمجھے عمل کرنے والا—تم جیسے ‘دوستوں’ کے ہاتھوں گھِرا رہتا ہے جو دشمنوں کے مانند ہیں؛ اسی سبب وہ راکشسوں کی ہلاکت کی راہ پر بڑھ رہا ہے۔

Word by Word

• अयम्: this (person)
• अयम्: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम् (Singular)

• च: and/also
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction/particle: 'and/also')

• राजा: king
• राजा: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम् (Singular)

• व्यसनाभिभूतः: overpowered by vices/misfortune
• व्यसनाभिभूतः: कर्तृ-विशेषणम् (subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: व्यसन (प्रातिपदिक) + अभि-√भू (धातु) → अभिभूत (कृदन्त)
• Form: समासः: व्यसनस्य अभिभूतः (षष्ठी-तत्पुरुषः); भूत-प्रत्ययान्तः क्त-प्रत्ययः (past passive participle); पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘राजा’)

• मित्रैः: by friends
• मित्रैः: करणम् (instrument/agent in passive)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental); बहुवचनम् (Plural)

• अमित्रप्रतिमैः: like enemies
• अमित्रप्रतिमैः: करण-विशेषणम् (qualifier of instrument)
• Type: Adjective
• Root: अमित्र (प्रातिपदिक) + प्रतिम (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: अमित्रस्य प्रतिमाः/प्रतिमाः इव (तत्पुरुषः; sense: 'like enemies'); पुल्लिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः; बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘भवद्भिः/मित्रैः’)

• भवद्भिः: by you (all)
• भवद्भिः: करणम् (instrument/agent in passive)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुल्लिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental); बहुवचनम् (Plural)

• अन्वास्यते: is attended/followed
• अन्वास्यते: क्रिया (verbal predicate)
• Type: Verb
• Root: अनु-√आस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present); आत्मनेपदम्; प्रथम-पुरुषः (3rd person); एकवचनम् (Singular); कर्मणि-प्रयोगः (passive sense: 'is attended/followed')

• राक्षसनाशनार्थे: for the purpose of destroying the Rakshasas
• राक्षसनाशनार्थे: अधिकरणम्/प्रयोजनम् (purpose/occasion)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: राक्षसानां नाशनस्य अर्थः (षष्ठी-तत्पुरुषः) → राक्षसनाशनार्थ; पुल्लिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः (Locative); एकवचनम्; प्रयोजन-सप्तमी (locative of purpose)

• तीक्ष्णः: sharp/violent/harsh
• तीक्ष्णः: कर्तृ-विशेषणम् (subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘राजा’)

• प्रकृत्या: by nature
• प्रकृत्या: करणम्/हेतुः (manner/cause)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental); एकवचनम् (Singular); हेतौ/प्रकारे तृतीया (instrumental of nature/manner)

• हि: indeed
• हि: सम्बन्ध-बोधक (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle: emphasis/indeed)

• असमीक्षयकारी: acting without reflection
• असमीक्षयकारी: कर्तृ-विशेषणम् (subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ- (नञ्) + समीक्षा (प्रातिपदिक) + कारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: असमीक्षा (नञ्-तत्पुरुषः: 'without consideration') + कारिन् (उपपद-तत्पुरुषः: 'one who does'); पुल्लिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying ‘राजा’)

Context

"This king who is by nature violent and acts without thinking about being an addict to seven vices, is destroying Rakshasas. You are also attending to him calling yourself as friends but like enemies."

Characters & Entities

• Rāvaṇa (implied as 'this king')
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A ruler enslaved by vices loses dharmic judgment; enabling such a ruler is ethically culpable, because false ‘friendship’ accelerates harm to the community.

What is the narrative situation?

The speaker criticizes Rāvaṇa’s court: advisers who should restrain him instead accompany his self-destructive course.

Which character virtue is emphasized?

Moral courage in counsel—prioritizing truth and welfare over courtly approval.