Shloka 12

विभीषणोपदेशः

Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens

Devanagari script

सरावणंमहात्मानंविजनेमन्त्रिसन्निधौ ।उवाचहितमत्यर्थंवचनंहेतुनिश्चितम् ।।।।

Transliteration

sa rāvaṇaṃ mahātmānaṃ vijane mantrisannidhau | uvāca hitam atyarthaṃ vacanaṃ hetuniścitām ||

Translation

جب خلوت میں صرف وزرا حاضر تھے اور دیگر لوگ ہٹ چکے تھے، تب وبھیषण نے مہاتما راون سے نہایت مفید، دلیل پر قائم اور اس کی بھلائی پر قطعی طور سے مرکوز کلام عرض کیا۔

Word by Word

• सः: he (Vibhishana)
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun)

• रावणम्: Ravana
• रावणम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• महात्मानम्: great-souled
• महात्मानम्: कर्म (Karma/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; विशेषणम् (qualifier) रावणम् प्रति

• विजने: in a secluded place
• विजने: अधिकरण (Adhikarana/Location)
• Type: Noun
• Root: विजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्; स्थानवाचक

• मन्त्रि-सन्निधौ: in the presence of ministers
• मन्त्रि-सन्निधौ: अधिकरण (Adhikarana/Location)
• Type: Noun
• Root: मन्त्रिन् + सन्निधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive determinative): मन्त्रिणां सन्निधिः

• उवाच: spoke
• उवाच: क्रिया (Kriya/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• हितम्: beneficial
• हितम्: कर्म (Karma/Object-qualifier)
• Type: Noun
• Root: हित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √धा/√हि-निहितार्थे, past passive participle sense)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; वचनम् इति पदस्य विशेषणभावेन (as beneficial)

• अत्यर्थम्: very much, exceedingly
• अत्यर्थम्: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम् (adverb)

• वचनम्: words, speech
• वचनम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• हेतु-निश्चितम्: decided with reasons
• हेतु-निश्चितम्: कर्म (Karma/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हेतु + निश्चित (प्रातिपदिक; निश्चित = नि+√चि (धातु) क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; वचनम् इति पदस्य विशेषणम्; तत्पुरुषः (instrumental/associative sense): हेतुना निश्चितम्

Context

When none other than ministers were present, Vibheeshana spoke these meaningful words to the distinguished Ravana, decidedly wishing for welfare.

Characters & Entities

• Vibhīṣaṇa
• Rāvaṇa
• ministers (mantrin)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is the duty to offer truthful, welfare-oriented counsel—speech that is both beneficial (hita) and rational (hetu-niścita), even when power may resist it.

What is the narrative situation?

In Laṅkā, Vibhīṣaṇa chooses a controlled setting—privacy with ministers present—to deliver serious counsel to Rāvaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Vibhīṣaṇa’s prudence and moral courage: he speaks with reasoned clarity and aims at the king’s welfare rather than flattery.