Shloka 49

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः।हंसा इव बभुस्सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम्।।5.9.49।।

Transliteration

candrāṁśu-kiraṇābhāś ca hārāḥ kāsāṁcid utkaṭāḥ | haṁsā iva babhuḥ suptāḥ stana-madhyeṣu yoṣitām || 5.9.49 ||

Translation

بعض عورتوں کے بڑے موتیوں کے ہار، چاندنی کی کرنوں کی مانند دمکتے ہوئے، ان کے سینوں کے درمیان یوں سوئے پڑے تھے جیسے آرام کرتے ہوئے ہنس۔

Word by Word

• चन्द्रांशुकिरणाभाः: having the luster of moonbeams
• चन्द्रांशुकिरणाभाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्र-अंशु-किरण-आभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; बहुव्रीहि (येषां चन्द्रांशुकिरणवत् आभा अस्ति) विशेषण (हाराः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: Conjunction

• हाराः: necklaces
• हाराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• कासांचित्: of some (women)
• कासांचित्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; अनिश्चितवाचक सर्वनाम (of some women)

• उत्कटाः: large/very prominent
• उत्कटाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उत्कट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण (हाराः)

• हंसाः: swans
• हंसाः: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: हंस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• इव: like
• इव: Sambandha (उपमा-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: Upamā-vācaka indeclinable

• बभुः: appeared/were
• बभुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; धातु: भू (to be/appear)

• सुप्ताः: sleeping
• सुप्ताः: Upamana (उपमान)
• Type: Adjective
• Root: सुप्त (प्रातिपदिक; कृदन्त from स्वप् धातु)
• Form: कृदन्त: क्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण (हंसाः)

• स्तनमध्येषु: between the breasts
• स्तनमध्येषु: Adhikarana (अधिकरण-देश)
• Type: Noun
• Root: स्तन-मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; समास: षष्ठी-तत्पुरुष (स्तनयोः मध्ये)

• योषिताम्: of the women
• योषिताम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: योषित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

Context

The pearl chains, large and shining like rays of the Moon in the space between the breasts looked like sleeping swans.

Characters & Entities

• women of the inner chambers
• swans (haṁsa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Even amid sensual luxury, the epic’s Dharma lens reminds that beauty is transient; Satya-centered living seeks what endures—virtue, fidelity, and righteous purpose.

What is the narrative situation?

The narrator describes how pearl necklaces rest in place as the women sleep, using a poetic swan-simile to capture stillness and sheen.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s controlled attention: he notices details only as part of searching the chambers, not for indulgent fascination.