Shloka 32

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततस्तलेनाभिहतो महारथ स्स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः।प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्।।5.47.32।।

Transliteration

tatas talenābhihato mahārathas sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |

prabhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājir ambarāt ||5.47.32||

Translation

پھر ہنومان کے تالی کے وار سے وہ مہارتھ—جو پِنگاکش ادھیپتی (سگریو) کے وزیر کے ہاتھوں مغلوب ہوا تھا—اپنی نشست ٹوٹ جانے، جوا کا ڈھانچا ڈھیلا پڑ جانے اور گھوڑوں کے مارے جانے کے سبب، آسمان سے گر کر زمین پر آ پڑا۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्) / क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय-रूपम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequential adverb) = "then/thereupon"

• तलेन: with the palm (of the hand)
• तलेन: करण (instrument)
• Type: Noun
• Root: तल (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; तृतीया-विभक्तिः; एकवचनम् (instrumental singular) = "with/by the palm"

• अभिहतः: struck, hit
• अभिहतः: कर्म (of implied striking action); विशेषणम् (to महारथः)
• Type: Verb
• Root: अभि-√हन् (धातुः) → अभिहत (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः, past passive participle); पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्मणि-प्रयोगे कर्तृ-सम्बन्धी विशेषणम् = "having been struck"

• महारथः: the great chariot (or chariot-warrior)
• महारथः: कर्तृ (subject of पपात)
• Type: Noun
• Root: महा + रथ (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (nominative singular); कर्मधारय-समासः (महा-रथः = "great chariot/one with a great chariot")

• सः: he, that one
• सः: कर्तृ (appositional to महारथः)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (pronoun, nominative singular) = "he/that"

• तस्य: his, of him
• तस्य: सम्बन्ध (genitival relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुल्लिङ्गम्; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् (genitive singular) = "of him/his"

• पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः: defeated by the minister of the tawny/copper-eyed lord (Hanuman)
• पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः: कर्तृ-विशेषणम्; करण-सम्बन्धः (agent in passive sense: "by ...")
• Type: Adjective
• Root: पिङ्ग + अधिप + मन्त्रिन् + नि: + √जि (धातुः) → निर्जित (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: समासः (षष्ठी-तत्पुरुषः/बहुपद-तत्पुरुषः): पिङ्गाधिपस्य मन्त्रिणा निर्जितः = "defeated by the minister of the tawny/copper-eyed lord"; भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः, past passive participle) 'निर्जित'; पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (to महारथः/सः)

• प्रभग्ननीडः: with the seat/interior broken
• प्रभग्ननीडः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: प्र + √भञ्ज् (धातुः) → भग्न (कृदन्त) + नीड (प्रातिपदिकम्)
• Form: समासः (कर्मधारय/तत्पुरुष-भावः): प्रभग्नं नीडं यस्य/यत्र सः = "whose seat/nest is broken"; 'प्रभग्न' = भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (to महारथः/रथः)

• परिमुक्तकूबरः: with the yoke-frame/pole disjointed
• परिमुक्तकूबरः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: परि + √मुच् (धातुः) → मुक्त (कृदन्त) + कूबर (प्रातिपदिकम्)
• Form: समासः (तत्पुरुषः): परिमुक्तं कूबरं यस्य सः = "whose pole/yoke-frame is loosened/disjointed"; 'मुक्त' = भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम्

• पपात: fell
• पपात: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातुः)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/Perfect); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम्; परस्मैपदम् = "fell"

• भूमौ: on the earth/ground
• भूमौ: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गम्; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (locative singular) = "on the ground"

• हतवाजिः: with horses slain
• हतवाजिः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: हत (√हन् + क्त) + वाजिन् (प्रातिपदिकम्)
• Form: बहुव्रीहि-समासः: हता वाजिनो यस्य सः = "whose horses are slain"; 'हत' = भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); पुल्लिङ्गम्; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम्

• अम्बरात्: from the sky
• अम्बरात्: अपादान (source/separation)
• Type: Noun
• Root: अम्बर (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; पञ्चमी-विभक्तिः; एकवचनम् (ablative singular) = "from the sky"

Context

Then hit by Hanuman with his palm, the minister of the coppery-eyed Sugriva, the huge chariot seat of Aksha was broken, the wooden frame of the yoke was disjointed, horses were slain and the great chariot fell down from the sky.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sugrīva
• Akṣa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Actions carry immediate consequences: arrogance and aggression meet resistance, and the narrative stresses accountability through visible outcomes.

What is the narrative situation?

After Hanumān kills the horses, Akṣa’s chariot structure breaks and crashes down from the air.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s irresistible force and battlefield dominance.