Shloka 14

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततस्स वीरस्सुमुखान् पतत्रिणस्सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्।समाधिसम्योगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत्।।5.47.14।।

Transliteration

tatas sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ suvarṇa-puṅkhān sa-viṣān ivoragān |

samādhi-saṁyoga-vimokṣa-tattva-vit śarān atha trīn kapi-mūrdhny apātayat || 5.47.14 ||

Translation

تب اُس بہادر اَکْشَ نے—یکسو نشانے سے استروں کو چھوڑنے میں ماہر—خوش رُخ پر والے، سونے کی پونچھ والے، زہر آلود سانپوں جیسے تین تیر کپی کے سر پر دے مارے۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्) (temporal setting)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequential adverb) = "then/thereupon"

• सः: he
• सः: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular)

• वीरः: hero, brave one
• वीरः: कर्ता (agent) (apposition to सः)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); सः इति सर्वनामस्य विशेष्य-सम्बन्धः

• सुमुखान्: handsome-faced, well-formed
• सुमुखान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + मुख (प्रातिपदिकम्) = सुमुख (विशेषण-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); विशेषणम्—शरान् इति विशेष्यस्य

• पतत्रिणः: winged, feathered
• पतत्रिणः: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पतत्रिन् (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); विशेषणम्—शरान् ("winged" = feathered)

• सुवर्णपुङ्खान्: golden-feathered/with golden shafts
• सुवर्णपुङ्खान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सुवर्ण + पुङ्ख (प्रातिपदिके) → सुवर्णपुङ्ख (समास-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); षष्ठी-तत्पुरुषः (सुवर्णस्य पुङ्खा यस्य); विशेषणम्—शरान्

• सविषान्: poisoned, smeared with poison
• सविषान्: कर्म (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स + विष (प्रातिपदिकम्) = सविष (विशेषण-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); उपपद-तत्पुरुषः (विषेण सह/युक्ताः); विशेषणम्—शरान्

• इव: like, as
• इव: सम्बन्ध (upamā-marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; उपमानवाचक-निपातः (comparative particle) = "like/as"

• उरगान्: serpents
• उरगान्: कर्म (उपमान-कर्म) (comparand)
• Type: Noun
• Root: उरग (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); उपमानम् (object of comparison)

• समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्: knower of the principles of concentration, aiming, and release
• समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्: कर्ता (agent-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: समाधि + संयोग + विमोक्ष + तत्त्व + विद्(धातुः √विद् "to know") → तत्त्ववित्; समस्तम् = समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववित्
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); बहुपद-षष्ठी/तत्पुरुष-समासः (समाधेः संयोगस्य विमोक्षस्य तत्त्वं वेत्ति इति); विशेषणम्—वीरः/सः

• शरान्: arrows
• शरान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural)

• अथ: then, thereafter
• अथ: सम्बन्ध (discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; अनुक्रम/समुच्चयार्थक-निपातः (sequential/conjunctive particle) = "then/and then"

• त्रीन्: three
• त्रीन्: कर्म (object-quantifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; बहुवचनम् (masc. accusative plural); संख्याविशेषणम्—शरान्

• कपिमूर्ध्नि: on the monkey’s head
• कपिमूर्ध्नि: अधिकरण (locus)
• Type: Noun
• Root: कपि + मूर्धन् (प्रातिपदिके) → कपिमूर्धन् (समास-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे मूर्धन्-शब्दः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम् (locative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (कपेः मूर्ध्नि = on the monkey's head)

• अपातयत्: made fall, struck down
• अपातयत्: क्रिया (action) (with कर्ता = सः वीरः; कर्म = शरान्; अधिकरण = कपिमूर्ध्नि)
• Type: Verb
• Root: √पत् (धातुः) + णिच् (causative) → पातयति; अ- (augment) + अपातयत्
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past); परस्मैपदम्; प्रथम-पुरुषः; एकवचनम्; णिजन्त-प्रयोगः (causative) = "caused to fall/struck down"

Context

Heroic Aksha, who was good at targeting correctly, with due concentration struck the vanara on his head with three golden-shafted, winged arrows with feathers smeared with poison which resembled serpents.

Characters & Entities

• Akṣa (Akṣa-kumāra)
• Hanumān (Kapi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights disciplined skill (samādhi) in action; ethically, it raises the tension between prowess and propriety—poisoned weapons signal a harsher mode of warfare often associated with adharma in epic sensibility.

What is the narrative situation?

Akṣa lands a direct hit on Hanumān’s head with three arrows, described as poison-smeared and serpent-like.

Which character virtue is emphasized?

Technical mastery and concentration in combat—precision under pressure.