Shloka 12

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डल स्समाससादाऽशुपराक्रमः कपिम्।तयोर्बभूवाप्रतिमस्समागम स्सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः।।5.47.12।।

Transliteration

sa hema-niṣkāṅgada-cāru-kuṇḍalaḥ samāsasādāśu-parākramaḥ kapim |

tayor babhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇām api sambhrama-pradaḥ || 5.47.12 ||

Translation

سونے کے زیورات—نِشک، بازوبند اور خوش نما کنڈل—سے آراستہ، تیز پرَاکرم اَکْشَ بندر کے مقابل دوڑا۔ اُن دونوں کا سامنا بے مثال ٹکراؤ بن گیا، جو دیوتاؤں اور اسوروں تک کو ہیبت میں ڈال دے۔

Word by Word

• सः: he / that (person)
• सः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तृ), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun), nominative singular masculine

• हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः: wearing golden niṣkas/armlets and lovely earrings
• हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: हेम + निष्क + अङ्गद + चारु + कुण्डल (प्रातिपदिक-समाहारः)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (adjective) कर्तरि; समासः बहुपद-तत्पुरुषः (उपपद/षष्ठी-तत्पुरुष-प्रायः) — 'हेम(मय)निष्क-अङ्गद-चारु-कुण्डल' इति भूषणविशेषणम्

• समाससाद: reached / approached
• समाससाद: क्रिया
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + सद् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्; धातुः सद् (to sit/approach) उपसर्गः सम्+आ; अर्थे 'समुपगच्छति/प्राप्नोति'

• आशुपराक्रमः: swift in valor / energetic hero
• आशुपराक्रमः: कर्ता-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: आशु + पराक्रम (प्रातिपदिक-समासः)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्; कर्मधारयः—आशुः पराक्रमः यस्य/आशु-पराक्रमः (swift/impetuous in prowess)

• कपिम्: the monkey (Hanuman)
• कपिम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; accusative singular masculine

• तयोः: of the two / between the two
• तयोः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध), द्विवचनम्; सर्वनाम; genitive dual

• बभूव: became / was
• बभूव: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परोक्शभूत/Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्; धातुः भू (to be/become)

• अप्रतिमः: matchless / incomparable
• अप्रतिमः: विशेषणम् (समागमस्य)
• Type: Adjective
• Root: अ- + प्रतिम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्; नञ्-तत्पुरुष-निर्मित-प्रातिपदिकम् (a-pratima = incomparable)

• समागमः: encounter / combat / meeting
• समागमः: कर्ता (बभूव इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: सम् + आ + गम् (धातु) → समागम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता/विषय), एकवचनम्; भाववाचक-नाम (meeting/encounter)

• सुरासुराणाम्: of gods and demons
• सुरासुराणाम्: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: सुर + असुर (प्रातिपदिक-समासः)
• Form: पुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः (सम्बन्ध), बहुवचनम्; द्वन्द्व-समासः (इतरेतर-द्वन्द्वः) ‘सुराश्च असुराश्च’; genitive plural

• अपि: even / also
• अपि: सम्बन्ध-निपातः
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle) — 'even/also'

• सम्भ्रमप्रदः: causing excitement / producing astonishment
• सम्भ्रमप्रदः: विशेषणम् (समागमस्य)
• Type: Adjective
• Root: सम्भ्रम + प्रद (प्रातिपदिक-समासः)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (समागमस्य); उपपद-तत्पुरुषः—सम्भ्रमं प्रददाति इति (giver/producer of excitement/astonishment)

Context

Adorned with armlets studded with golden coins and lovely ear-rings Aksha advanced instantaneously to meet the monkey. Their matchless combat excuitement and enthusiasm even among gods and demons.

Characters & Entities

• Akṣa (Akṣa-kumāra)
• Hanumān
• Sura
• Asura

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is framed as kṣātra-dharma: meeting a challenge directly with courage. Yet the epic context reminds that heroism gains true worth when aligned with righteousness.

What is the narrative situation?

Akṣa swiftly advances to engage Hanumān; the battle is portrayed as extraordinary, drawing cosmic attention.

Which character virtue is emphasized?

Valor and fearlessness—swift, decisive engagement in combat.