Shloka 6

अभिज्ञानमणि

प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita

Devanagari script

ज्ञात्वा सम्प्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम्।।।।बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत्।

Transliteration

jñātvā samprasthitaṁ devī vānaraṁ mārutātmajam | bāṣpa-gadgadayā vācā maithilī vākyam abravīt ||

Translation

جب دیوی مَیتھِلی نے جان لیا کہ ماروت آتماج وانر روانہ ہو رہا ہے، تو وہ آنسوؤں سے بھری، گلوگیر آواز میں یوں بولی۔

Word by Word

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त; धातुः ज्ञा; अर्थः 'having known'

• सम्प्रस्थितम्: having set out
• सम्प्रस्थितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्+प्र+स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle) 'samprasthita'; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (वानरम्)

• देवी: the noble lady
• देवी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वानरम्: the vanara
• वानरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वानर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मारुतात्मजम्: son of Maruta (wind-god)
• मारुतात्मजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मारुत+आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मारुतस्य आत्मजः)

• बाष्पगद्गदया: choked with tears
• बाष्पगद्गदया: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बाष्प+गद्गद (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (वाचा); कर्मधारयः (बाष्पेण गद्गदा)

• वाचा: with speech/voice
• वाचा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• मैथिली: Maithili (Sita)
• मैथिली: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; देवी इत्यस्य विशेषणवत्

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Context

The noble lady, Sita, having been fully convinced about Hanuman and realising that he is about to start, her voice was choked with tears. She said these words:

Characters & Entities

• Maithilī (Sītā)
• Hanumān (Mārutātmaja)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes truthful emotion without surrendering to despair: Sītā’s tears are natural, yet she engages in responsible communication for the righteous mission.

What is the narrative situation?

Hanumān is about to depart from Aśoka-vana; Sītā, moved by the moment, prepares to send messages to Rāma and others.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s sincerity and composure amid grief—channeling emotion into purposeful speech.