Shloka 45

अभिज्ञानमणि

प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita

Devanagari script

निहते राक्षसेन्द्रेऽस्मिन्सपुत्रामात्यबान्धवे।त्वं समेष्वसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी।।।।

Transliteration

nihate rākṣasendre 'smin sa-putrāmātya-bāndhave |

tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī ||

Translation

جب یہ راکشسوں کا سردار اپنے بیٹوں، وزیروں اور رشتہ داروں سمیت مارا جائے گا، تب تم رام سے یوں مل جاؤ گی جیسے روہِنی چاند (شَشَانک) سے ملتی ہے۔

Word by Word

• निहते: when (he) is slain
• निहते: Kalasambandha (काल/सति-सप्तमी)
• Type: Adjective
• Root: नि-हन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)

• राक्षस-इन्द्रे: in the lord of demons
• राक्षस-इन्द्रे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (राक्षसानाम् इन्द्रः)

• अस्मिन्: in this (case/when)
• अस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• स-पुत्र-अमात्य-बान्धवे: with his sons, ministers, and relatives
• स-पुत्र-अमात्य-बान्धवे: Adhikarana (अधिकरण; सति-सप्तमी-सम्बद्ध)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय 'with') + पुत्र (प्रातिपदिक) + अमात्य (प्रातिपदिक) + बान्धव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावः (सपुत्रामात्यबान्धवे = 'together with sons, ministers, and kinsmen')

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• समेष्यसि: you will reunite
• समेष्यसि: Kriya (क्रिया/verb)
• Type: Verb
• Root: सम्-इ (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• रामेण: with Rama
• रामेण: Sahakarana (सहकारण/with)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• शशाङ्केन: with the moon
• शशाङ्केन: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: शशाङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; उपमान

• इव: like
• इव: Upama (उपमा-marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक अव्यय

• रोहिणी: Rohini
• रोहिणी: Karta (कर्ता/Subject apposition)
• Type: Noun
• Root: रोहिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपमेय

Context

"When Ravana is slain, with his sons, ministers and kith and kin, you will reunite withRama as Rohini unites with the Moon.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā
• Rāma
• Rāvaṇa (rākṣasendra)
• Rohiṇī
• Śaśāṅka (Moon)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma culminates in restoration: the wrongful ruler falls, and rightful relationships—grounded in fidelity and truth—are re-established.

What is the narrative situation?

Hanumān foretells Sītā’s reunion with Rāma after Rāvaṇa’s defeat, using a celestial simile to strengthen her confidence.

Which character virtue is emphasized?

Faithfulness and rightful love—Sītā’s unwavering constancy is honored by the promised reunion under dharma.