Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

अभिज्ञानमणि

प्रदानम् — The Signet Jewel as Proof and the Consolation of Sita

त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम।हनुमन्यत्नमास्थाय दुःखक्षयकरो भव।।।।तस्य चिन्तयतो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत्।

tvam asmin kārya-niryoge pramāṇaṃ hari-sattama |

hanuman yatnam āsthāya duḥkha-kṣaya-karo bhava ||

tasya cintayato yatno duḥkha-kṣaya-karo bhavet |

اے بندروں میں سب سے برتر! اس کارِ مہم کی انجام دہی میں تم ہی حجّتِ قاطع ہو۔ اے ہنومان! عزم کے ساتھ کوشش اختیار کرو اور میرے دکھ کو مٹانے والے بنو؛ کیونکہ جو سوچتا اور سعی کرتا ہے، اسی کی وہ سعی غم کے زوال کا سبب بن جاتی ہے۔

त्वम्you
त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
कार्यनिर्योगेin the execution of the task
कार्यनिर्योगे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकार्य+निर्योग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (कार्यस्य निर्योगः = execution/arrangement)
प्रमाणम्the authority/decisive one
प्रमाणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय (predicate nominative)
हरिसत्तमO best of monkeys
हरिसत्तम:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootहरि+सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (हरीणां सत्तमः)
हनुमन्O Hanuman
हनुमन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootहनुमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
यत्नम्effort
यत्नम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आस्थायhaving undertaken
आस्थाय:
Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootआ+स्था (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त; धातुः स्था, उपसर्गः आ; अर्थः 'having undertaken/resorted to'
दुःखक्षयकरःcausing the end of sorrow
दुःखक्षयकरः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुःख+क्षय+कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (दुःखस्य क्षयः तं करोति)
भवbecome/be
भव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
तस्यfor him/of him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
चिन्तयतःof (him) thinking
चिन्तयतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootचिन्त् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle) 'cintayat'; पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; 'of (him) who is thinking'
यत्नःeffort
यत्नः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
दुःखक्षयकरःsorrow-destroying
दुःखक्षयकरः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुःख+क्षय+कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (यत्नः)
भवेत्would be/may become
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

"If I have managed to come here, why not the other powerful ones? The superior leaders are not sent (as messengers). Only ordinary ones like me are.

H
Hanumān
S
Sītā (Vaidehī)

FAQs

Dharma here is steadfast responsibility: one should undertake a righteous task with thoughtful effort, because sincere striving itself becomes the means to remove suffering.

In Laṅkā, Sītā speaks to Hanumān, urging him to take initiative and successfully carry out the mission of contacting Rāma and enabling her rescue.

Hanumān’s virtue of purposeful effort (utsāha) guided by discernment—acting decisively, not passively, in service of a righteous cause.