Shloka 9

सीताविलापः

Sita’s Lament and Resolve under Threat

Devanagari script

तरस्विनौ धारयता मृगस्यसत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ।नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन।।5.28.9।।

Transliteration

tarasvinau dhārayatā mṛgasya sattvena rūpaṃ manujendraputrau | nūnaṃ viśastau mama kāraṇāt tau siṃharṣabhau dvāv iva vaidyutena ||5.28.9||

Translation

وہ دونوں زورآور شہزادے، انسانوں کے راجا کے فرزند، ایک ایسے مخلوق کے مقابل آئے جس نے ہرن کی صورت دھار لی تھی۔ یقیناً میری ہی وجہ سے وہ دونوں مارے گئے، جیسے دو شیر-بیل بجلی کے کڑکے سے گِر پڑیں۔

Word by Word

• तरस्विनौ: two mighty/valiant (ones)
• तरस्विनौ: कर्ता (कर्तृपद-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: तरस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषणम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nominative dual)

• धारयता: by (someone) holding/assuming
• धारयता: करणम् (हेतौ/साधने)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातु) → धारयत् (कृदन्त, शतृ-प्रत्यय)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (instr. sg. of present active participle) — ‘धारयन्/धारयता’

• मृगस्य: of a deer
• मृगस्य: सम्बन्धः (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (masc. genitive sg.)

• सत्त्वेन: by/with a creature (being)
• सत्त्वेन: करणम्
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (neut. instrumental sg.)

• रूपम्: form
• रूपम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (neut. accusative sg.)

• मनुजेन्द्रपुत्रौ: the two princes (sons of the king of men)
• मनुजेन्द्रपुत्रौ: कर्ता
• Type: Noun
• Root: मनुज + इन्द्र + पुत्र (प्रातिपदिक-समूहः)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (मनुजानाम् इन्द्रस्य पुत्रौ = ‘sons of the lord among men’); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nominative dual)

• नूनम्: surely, indeed
• नूनम्: सम्बन्धः (वाक्य-निश्चयार्थकः)
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम् (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्ययम् (particle of certainty)

• विशस्तौ: slain, killed
• विशस्तौ: कर्तृसम्बन्धी विशेषणम् (प्रेडिकेटिव्)
• Type: Verb
• Root: शस् (धातु) → विशस्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय; वि-उपसर्ग)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम् (past passive participle); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nom. dual) — ‘slain’

• मम: of me, my
• मम: सम्बन्धः (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (genitive sg.)

• कारणात्: because of, on account of
• कारणात्: अपादानम् (हेतोः/कारणम्)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः एकवचनम् (neut. ablative sg.)

• तौ: those two
• तौ: कर्ता (अनुवृत्त-कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nom./acc. dual); अत्र प्रथमा (subject-resumptive)

• सिंहर्षभौ: two (like) a lion and a bull (i.e., lion-like bulls)
• सिंहर्षभौ: उपमानम् (इव-सम्बन्धे)
• Type: Noun
• Root: सिंह + ऋषभ (प्रातिपदिक-समूहः)
• Form: इतरेतर-द्वन्द्वः (सिंहश्च ऋषभश्च); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nominative dual); उपमानपदम्

• द्वौ: two
• द्वौ: कर्ता (संख्या-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषणम्; पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः द्विवचनम् (masc. nominative dual)

• इव: like, as if
• इव: उपमा-द्योतकः
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमार्थक-अव्ययम् (comparative particle)

• वैद्युतेन: by lightning, with a thunderbolt-like flash
• वैद्युतेन: करणम् (उपमान-करणम्)
• Type: Noun
• Root: वैद्युत (प्रातिपदिक) [विद्युत्-सम्बन्धी]
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (neut. instrumental sg.)

Context

"Just like two mighty lions are killed by a bolt of lightning, the two princes must have been killed by a creature in the guise of a deer on my account.

Characters & Entities

• Sītā
• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Mārīca (implied as the creature in deer-form)
• deer (mṛga)
• lightning (vaidyuta)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Moral responsibility and empathy: Sītā’s self-blame reflects a conscience that measures consequences and grieves for harm to loved ones, even when she is not truly culpable.

What is the narrative situation?

Sītā recalls the deception of the deer-form creature and fears that Rāma and Lakṣmaṇa may have died because events were set in motion on her account.

Which character virtue is emphasized?

Tender-heartedness and accountability—her concern is for others’ welfare even amid her own peril.