Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 27, Shloka 46

त्रिजटास्वप्नवर्णनम्

Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal

Devanagari script

छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।।5.27.46।।

अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्।

Transliteration

chāyāvaiguṇyamātraṃ tu śaṅke duḥkham upasthitam | aduḥkhārhām imāṃ devīṃ vaihāyasam upasthitām ||5.27.46||

Translation

میں بس یہی گمان کرتا ہوں کہ اس کے چہرے کی چھایا میں ذرا سی کمی آ گئی ہے، جو اس بات کی نشانی ہے کہ دکھ آن پڑا ہے؛ یہ دیوی تو دکھ کے لائق نہیں، مگر رنج نے اس کی رنگت بدل دی ہے۔

Word by Word

• छायावैगुण्यमात्रम्: only a slight change in complexion
• छायावैगुण्यमात्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: छाया-वैगुण्य-मात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; छायायाः वैगुण्यं तदेव मात्रम् (only a defect/change of complexion)

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषणार्थक-निपात (but/indeed)

• शङ्के: I suspect/think
• शङ्के: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शङ्क् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), आत्मनेपद; उत्तम-पुरुष, एकवचन

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• उपस्थितम्: has befallen
• उपस्थितम्: Kriya (क्रिया/predicate)
• Type: Adjective
• Root: उप+स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: उप+स्था-धातु, क्त-प्रत्ययान्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; predicate 'has come'

• अदुःखार्हाम्: not deserving suffering
• अदुःखार्हाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ-दुःख-अर्ह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; न दुःखम् अर्हति या (not deserving sorrow) qualifies देवीम्/इमाम्

• इमाम्: this (lady)
• इमाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• देवीम्: queen/divine lady
• देवीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वैहायसम्: through the air/aerially
• वैहायसम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वैहायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'aerial/sky-born'; used adverbially with उपस्थिताम् (coming through the air)

• उपस्थिताम्: arrived/befallen
• उपस्थिताम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उप+स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: उप+स्था-धातु, क्त-प्रत्ययान्त (PPP); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifies देवीम्

Context

A great suffering has befallen a lady who does not deserve to suffer. Therefore, a change in her complexion has occured.

Characters & Entities

• Sītā (implied: devī)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma-sensitive compassion: the speaker recognizes the moral wrong of making the innocent suffer and reads the bodily change as a consequence of inflicted adharma.

What is the narrative situation?

Observing Sītā’s diminished radiance, a rākṣasī interprets it as grief imposed on someone inherently undeserving of pain.

Which character virtue is emphasized?

Sītā’s innocence and worthiness of protection, prompting empathy even among her captors.