Shloka 19

अशोकवनिकाविचारः

Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape

Devanagari script

निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।5.14.18।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।5.14.19।।

Transliteration

nirdhūtakeśī yuvatir yathā mṛditavarṇakā |

niṣpītaśubhadantoṣṭhī nakhair dantaiś ca vikṣatā || (5.14.18)

tathā lāṅgūlahastaiś ca caraṇābhyāṃ ca marditā |

babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā || (5.14.19)

Translation

یہی تشبیہ دہرائی گئی ہے: ہنومانؑ کی دُم، ہاتھوں اور قدموں کی روند سے اشوک وَنِکا—جس کے بہترین درخت ٹوٹ گئے—ایسی لگتی تھی جیسے ایک جوان دوشیزہ بکھرے بالوں اور مٹے ہوئے سندور کے نشان کے ساتھ، جس کے ہونٹ اور بدن سخت عشق کے اثر سے زخمی و کبود ہوں۔

Word by Word

• तथा: so, likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Manner; links simile)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (thus/in the same way)

• लाङ्गूल-हस्तैः: with tail and hands
• लाङ्गूल-हस्तैः: करण (Karana/Instrument)
• Type: Noun
• Root: लाङ्गूल (प्रातिपदिक) + हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमास: लाङ्गूलं च हस्तौ च; तृतीया, बहुवचन (instrumental plural)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• चरणाभ्याम्: with (both) feet
• चरणाभ्याम्: करण (Karana/Instrument)
• Type: Noun
• Root: चरण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, तृतीया, द्विवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• मर्दिता: crushed, trampled
• मर्दिता: कर्ता-विशेषण (Predicate adjective of अशोकवनिका)
• Type: Adjective
• Root: मर्द् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अशोकवनिका विशेषण (predicate)

• बभूव: became, appeared
• बभूव: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अशोक-वनिका: the Ashoka grove
• अशोक-वनिका: कर्ता (Karta/Subject of बभूव)
• Type: Noun
• Root: अशोक (प्रातिपदिक) + वनिका (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास: अशोकानां वनिका; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रभग्न-वर-पादपा: whose fine trees were broken
• प्रभग्न-वर-पादपा: कर्ता-विशेषण (Qualifier of अशोकवनिका)
• Type: Adjective
• Root: प्रभग्न (भञ्ज् धातु, क्त) + वर (प्रातिपदिक) + पादप (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास: वरपादपाः प्रभग्नाः यस्याः; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अशोकवनिका विशेषण

Context

Standing on the boundary wall, the great vanara contracted his body and observed the blossoms on several tree tops---- Salas, lovely Ashoka trees and blossoms of champak, uddalaka, naga, mangoes with their fruits crimson as the snout of a monkey, it being the beginning of Spring.

Characters & Entities

• Hanumān
• Aśoka-vanikā (Aśoka grove)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Repetition reinforces ethical reflection: righteous aims do not remove the need for awareness, proportionality, and restraint in action.

What is the narrative situation?

A duplicated/continued presentation of the same descriptive simile about the grove’s battered condition.

Which character virtue is emphasized?

Persistence and overwhelming potency—qualities that, in dharmic framing, must be guided by discernment.