Shloka 1

अशोकवनिकाविचारः

Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape

Devanagari script

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः।।।।

Transliteration

sa muhūrtam iva dhyātvā manasā cādhigamya tām | avapluto mahā-tejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ ||

Translation

وہ مہاتیز، ایک لمحہ سا دھیان کر کے اور من ہی من میں اُس تک پہنچ کر، اُس رہائش کے احاطہ کرنے والی دیوار پر کود پڑا۔

Word by Word

• सः: he (Hanuman)
• सः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तरि), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun)

• मुहूर्तम्: a short while / a moment
• मुहूर्तम्: कर्म (object; extent of time)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; काल-परिमाणवाचक (time-measure)

• इव: as if / like
• इव: सम्बन्ध/उपमा (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्ययम् (particle of comparison)

• ध्यात्वा: having thought/meditated
• ध्यात्वा: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) → ध्यात्वा (क्त्वान्त-कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया (having done)

• मनसा: with the mind / mentally
• मनसा: करण (instrument)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; करणवाचक

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• अधिगम्य: having reached/approached
• अधिगम्य: पूर्वक्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: अधि + गम् (धातु) → अधिगम्य (क्त्वान्त-कृदन्त)
• Form: क्त्वा-लोपे ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्षम् अव्यय-कृदन्तम् (gerund); ‘having reached/approached’

• ताम्: her (Sita)
• ताम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• अवप्लुतः: having leapt/jumped
• अवप्लुतः: कर्ता (agent; predicate participle of ‘he’)
• Type: Verb
• Root: अव + प्लु (धातु) → अवप्लुत (क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकर्तरि कृदन्तः; पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगे ‘having leapt/jumped’

• महातेजाः: mighty/very radiant (one)
• महातेजाः: कर्ता-विशेषण (attribute of agent)
• Type: Adjective
• Root: महत् + तेजस् (प्रातिपदिक-समास)
• Form: कर्मधारय-समासः (महच्च तत् तेजः यस्य/महत्तेजाः); पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying सः)

• प्राकारम्: the wall / rampart / enclosure
• प्राकारम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: प्राकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तस्य: of that
• तस्य: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• वेश्मनः: of the palace/house
• वेश्मनः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (वेश्मनः = of the palace/house)

Context

Mighty Hanuman lost in thought for a moment, jumped down (the harem) to the boundary wall of the palace.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā
• Laṅkā (implied setting)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as disciplined action: reflection (dhyāna) is immediately followed by purposeful movement—right intention becomes right effort.

What is the narrative situation?

Transition into the next phase of the search: Hanumān, after brief contemplation, moves toward the palace boundary to proceed further (toward Aśoka-vana).

Which character virtue is emphasized?

Composure and resolve—Hanumān balances inward focus with decisive execution.