Shloka 12

समुद्रलङ्घनारम्भः

Commencement of the Ocean-Crossing

Devanagari script

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः।तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत्।।।।

Transliteration

sa cacālācalaś cāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ | tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpam aśātayat ||

Translation

کپی کے دباؤ سے وہ اٹل پہاڑ بھی ایک لمحہ لرز اٹھا، اور پھولوں سے لدی شاخوں کے سب پھول جھڑ کر بکھر گئے۔

Word by Word

• सः: he/that (mountain)
• सः: कर्तृ (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• चचाल: shook/moved
• चचाल: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: चल् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• अचलः: the mountain (immovable one)
• अचलः: कर्तृ (Karta; apposition to सः)
• Type: Noun
• Root: अचल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: सम्बन्ध/निपात (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: सम्भावन/अपि-कारक अव्यय (also/even)

• मुहूर्तम्: for a moment
• मुहूर्तम्: कालाधिकरण (Time/Duration)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कालाधिकरणार्थे (accusative of duration)

• कपिपीडितः: pressed by the monkey
• कपिपीडितः: कर्तृ (Karta; qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: कपि + पीडित (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
• Form: कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (by a monkey); पीडित = पीड्-धातोः क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तरूणाम्: of trees
• तरूणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), बहुवचन

• पुष्पिताग्राणाम्: whose tops were in bloom
• पुष्पिताग्राणाम्: सम्बन्ध (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पुष्पित + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः (flowering-topped); नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तरूणाम् इति विशेषणम्

• सर्वम्: all
• सर्वम्: कर्म (Karma; qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पुष्पम् इति विशेषणम्

• पुष्पम्: flowers
• पुष्पम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अशातयत्: made (them) fall/scattered
• अशातयत्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: शातय् (धातु; शात्/शद् caus.)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; causative sense 'caused to fall/scatter'

Context

Pressed firmly by Hanuman, the mountain was shaken for a moment which caused the flowers to drop down from the tree tops.

Characters & Entities

• Hanumān
• Maināka (mountain)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse primarily serves narrative description; ethically, it supports the dharmic mission by portraying the extraordinary power used in service of a righteous goal.

What is the narrative situation?

Hanumān’s contact/pressure upon the mountain causes it to tremble, scattering flowers from the trees.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s immense strength under disciplined purpose (power harnessed for a dharmic task).