Shloka 21

काकुत्स्थस्य शोकनिग्रहः—सुग्रीवसान्त्वनम्

Rama’s Grief Restrained—Sugriva’s Consolation

Devanagari script

मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम्।तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम्।।

Transliteration

mayā ca yad idaṃ vākyam abhimānāt samīritam | tattvayā hariśārdūla tattvam iti upadhāryatām ||

Translation

اور جو باتیں میں نے رنجیدہ غرور کے باعث کہہ دیں، اے بندروں کے شیر! اُنہیں ان کے حقیقی مفہوم کے ساتھ سمجھ لیجیے۔

Word by Word

• मया: by me
• मया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

• यत्: whatever/that which
• यत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक

• इदम्: this
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying वाक्यम्)

• वाक्यम्: speech; words
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अभिमानात्: from pride; out of wounded honor
• अभिमानात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: अभिमान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति (ablative), एकवचन; हेत्वर्थ (cause)

• समीरितम्: uttered
• समीरितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समीरित (सम् + ईर् धातु/ईरय् caus. + क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त: 'uttered'

• तत्त्वया: by you
• तत्त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया, एकवचन

• हरिशार्दूल: O tiger among monkeys
• हरिशार्दूल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: हरि-शार्दूल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: हरीणां शार्दूलः (tiger among monkeys)

• तत्त्वम्: as truth; rightly
• तत्त्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'as truth/appropriately' इत्यर्थे

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचक अव्यय (quotative particle)

• उपधार्यताम्: let it be taken/understood
• उपधार्यताम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + धृ (धातु)
• Form: लोट् (imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive): 'let it be considered/accepted'

Context

'O tiger amongst monkeys! accept my words uttered out of injured honour in their true sense.

Characters & Entities

• Rama
• Sugriva

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes accountability for speech: even when pride distorts expression, one should clarify intent and restore truthful understanding (satya of meaning).

What is the narrative situation?

Rāma asks Sugrīva to interpret any pride-driven statements charitably and according to their real purpose, preserving harmony in their alliance.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s self-correction and reconciliation—he prioritizes relationship and truth over ego.