Shloka 14

सूर्यानुगमनवृत्तान्तः

The Account of Following the Sun

Devanagari script

जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः।तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम्।।।।

Transliteration

jaṭāyur mām anāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ | taṃ dṛṣṭvā tūrṇam ākāśād ātmānaṃ muktavān aham ||

Translation

جاتایو مجھ سے اجازت لیے بغیر پھر زمین پر جا گرا؛ اسے یوں گرتا دیکھ کر میں نے بھی فوراً آکاش سے اپنے آپ کو گرا دیا۔

Word by Word

• जटायुः: Jatāyu
• जटायुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जटायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा (Nominative), एकवचन (singular)

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुष, एकवचन (singular), द्वितीया (Accusative)

• अनापृच्छ्य: without taking leave
• अनापृच्छ्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: न + आ + पृच्छ् (धातु)
• Form: नञ्-पूर्वक क्त्वा-प्रत्ययान्त कृदन्त (negative gerund): 'without asking/taking leave'

• निपपात: fell down
• निपपात: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + पत् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular), परस्मैपद

• महीम्: to the earth
• महीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (fem), द्वितीया (Accusative), एकवचन (singular)

• ततः: then/thereupon
• ततः: Apadana/Kala (अपादान/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, तस्मात्-प्रभव (ablatival adverb: then/thereupon/from there)

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग (masc), द्वितीया (Accusative), एकवचन (singular)

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerund/absolutive): 'having seen'

• तूर्णम्: quickly
• तूर्णम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तूर्णम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण

• आकाशात्: from the sky
• आकाशात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: आकाश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), पञ्चमी (Ablative), एकवचन (singular)

• आत्मानम्: myself
• आत्मानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (masc), द्वितीया (Accusative), एकवचन (singular)

• मुक्तवान्: (I) descended/let down
• मुक्तवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु) + क्तवत् (कृदन्त)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle), पुल्लिङ्ग (masc), प्रथमा (Nominative), एकवचन (singular); कर्तरि प्रयोगे 'अहम्' इत्यस्य सह (periphrastic perfect sense: 'I descended/let myself down')

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुष, एकवचन (singular), प्रथमा (Nominative)

Context

'I thought Jatayu had fallen down somewhere at Janasthana, but I fell on Vindhya, wings burnt, in an unconscious state.

Characters & Entities

• Sampāti
• Jatāyu
• Mahī (Earth)
• Ākāśa (sky)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It highlights responsibility in companionship: one responds immediately to another’s perilous action, even when communication fails.

What is the narrative situation?

Jatāyu abruptly descends; Sampāti follows him down from the sky.

Which character virtue is emphasized?

Promptness and concern for another (anukampā, readiness to act).